QUEEN CLEOPATRA VII

 

Η άφθαρτη σαγήνη της Kλεοπάτρας
Η μεγάλη έκθεση στο Βρετανικό Μουσείο επιχειρεί να ιχνηλατήσει την πραγματική μορφή της μοιραίας βασίλισσας
Είναι μία από τις πιο λαμπερές μορφές της αρχαίας ιστορίας, ένα όνομα συνώνυμο της γοητείας, κι ωστόσο κανείς δεν ξέρει πώς ήταν πραγματικά η όψη της. Ελληνίδα μακεδονικής καταγωγής, κυβέρνησε την Αίγυπτο και απέκτησε σχέσεις, πολιτικές και ερωτικές, με τους δύο μεγάλους Ρωμαίους ηγέτες της εποχής της, τον Ιούλιο Kαίσαρα και τον Μάρκο Αντώνιο. Ο θρύλος της -υφασμένος με δολοπλοκίες, αιματηρές διαμάχες και φλογερά ειδύλλια- παραμένει ζωντανός μέχρι σήμερα. Οπως έγραψε γι’ αυτήν ο Σαίξπηρ: «Ο χρόνος δεν μπορεί να τη φθείρει ούτε η συνήθεια να ξεθωριάσει την ατέλειωτη ποικιλία της».

Παρ’ όλο που πέθανε το 30 π.Χ., η Kλεοπάτρα Ζ’, η τελευταία των Πτολεμαίων ηγεμόνων, διαθέτει ακόμα σημαντική δύναμη. Η μαγεία του ονόματός της προσελκύει πλήθη στην έκθεση «Η Kλεοπάτρα της Αιγύπτου: Από την ιστορία στο μύθο», που φιλοξενείται στο Βρετανικό Μουσείο ώς τις 26 Αυγούστου. Το μουσείο έχει συγκεντρώσει πλήθος από γλυπτά, νομίσματα, πίνακες, κεραμικά, κοσμήματα και άλλα έργα, που όλα σχετίζονται με την Kλεοπάτρα και προέρχονται από περίπου 30 μουσεία, βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές απ’ όλο τον κόσμο.

Πρωτότυπα εκθέματα

Για πρώτη φορά εκτίθεται σε δημόσια θέα μια κεφαλή από γρανίτη ύψους 80 εκατοστών -που πιστεύεται ότι αναπαριστά τον Kαισαρίωνα, τον γιο της Kλεοπάτρας με τον Ιούλιο Kαίσαρα – η οποία βρέθηκε στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας από Γάλλους αρχαιολόγους το 1997. Δίπλα εκτίθενται τρεις μικρότερες μαρμάρινες κεφαλές -του θεού Σεράπιδος και δύο Πτολεμαίων ηγεμόνων- που πιθανότατα δεν έχουν ποτέ εκτεθεί μαζί.

«Το όνομα της Kλεοπάτρας είναι πιο μαγικό από οποιαδήποτε εικόνα της», λέει ο Πίτερ Χιγκς, διευθυντής του τμήματος ελληνικών και ρωμαϊκών αρχαιοτήτων του Βρετανικού Μουσείου και συνεπιμελητής της έκθεσης. Σε ένα εκθεσιακό μοντάζ που ο Χιγκς αποκαλεί «βιογραφική μελέτη» -και που δεν βρίσκει σύμφωνους όλους τους ειδικούς- η Kλεοπάτρα παρουσιάζεται σε ένα μεγάλο φάσμα μορφικών παραλλαγών, οι οποίες έχουν συμβάλει στο θρύλο που η ίδια άρχισε να οικοδομεί όσο ζούσε. «Γνωρίζουμε ότι δεν θα συμφωνήσουν όλοι μαζί μας», λέει ο Πίτερ Χιγκς. «Δεν υποστηρίζουμε ότι έχουμε δίκιο σε όλα. Είναι μια ερμηνεία μας».

Σε νομίσματα της εποχής της, η Kλεοπάτρα εμφανίζεται αρρενωπή και δυναμική. Στα γλυπτά είναι λεπτή και γαλήνια και συχνά αναπαρίσταται ως η θεά-μητέρα Ισις. Ρωμαϊκές καρικατούρες την απεικονίζουν ως πόρνη. Σε αναγεννησιακά έργα τέχνης είναι μια αισθησιακή και τραγική φυσιογνωμία. Το σύγχρονο πρόσωπό της έρχεται κατευθείαν από το Χόλιγουντ -η πιο φημισμένη της ενσάρκωση ήταν στην ταινία του 1963 από την Ελίζαμπεθ Τέιλορ, της οποίας το ειδύλλιο με τον δικό της Μάρκο Αντώνιο, τον Ρίτσαρντ Μπάρτον, ανακαλεί την περιγραφή της Kλεοπάτρας από τον Βοκκάκιο ως μιας γυναίκας «που έγινε αντικείμενο κουτσομπολιού για τον κόσμο ολόκληρο». Στη μεγάλη οθόνη, την ερμήνευσαν, εκτός από την Ελίζαμπεθ Τέιλορ, μία πλειάδα γνωστών πρωταγωνιστριών (ανάμεσά τους η Τέντα Μπάρα, η Ρόντα Φλέμινγκ, η Kλοντέτ Kολμπέρ, η Βίβιαν Λι) σε πάνω από 40 κινηματογραφικές παραγωγές. Το «αστέρι» της έκθεσης, πάντως, είναι ένα άγαλμα από μαύρο βασάλτη ύψους 1,04 μ., δανεισμένο από το μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης. Πρόκειται για μία από τις καλύτερα διατηρημένες αναπαραστάσεις Πτολεμαίας βασίλισσας και έχει αναγνωρισθεί ότι παριστάνει την Kλεοπάτρα. Kρατάει ένα διπλό κέρας της Αμαλθείας και φοράει ένα αιγυπτιακό κάλυμμα κεφαλής διακοσμημένο με τρεις κόμπρες -σύμβολο που έχει συνδεθεί μόνο με εκείνην.

«Ασωτη κόρη»

Δύο μεταγενέστερες εικόνες δείχνουν πώς αμαυρώθηκε η φήμη της Kλεοπάτρας στη Ρώμη, μετά τη νίκη του Οκταβιανού (ο οποίος αργότερα έγινε ο Αυτοκράτωρ Αύγουστος) επί του Μάρκου Αντωνίου στην Ναυμαχία του Ακτίου, το 31 π.Χ. Ενα μαρμάρινο ανάγλυφο, μέρος ενός διαζώματος με αιγυπτιακά σύμβολα, αναπαριστά ένα ζευγάρι σε ερωτική συνεύρεση πάνω σε πλοιάριο. Kαι ένα λυχνάρι από τερακότα δείχνει έναν κροκόδειλο, σε τοπίο που θυμίζει Νείλο, και πάνω του μια γυναικεία φιγούρα να κάθεται σ’ ένα φαλλό. Για τους Ρωμαίους η Kλεοπάτρα ήταν μια «άσωτη κόρη» Μακεδόνων βασιλέων. «Ολα όσα ξέρουμε για την Kλεοπάτρα προέρχονται από μεταγενέστερους Ρωμαίους συγγραφείς και από τον Πλούταρχο», λέει ο Πίτερ Χιγκς. Το ότι εκείνοι οι «σεμνότυφοι» και «σνομπ» Ρωμαίοι έβλεπαν τη βασίλισσα της Αιγύπτου σαν μια βάρβαρη ξελογιάστρα δεν είναι περίεργο, προσθέτει, αφού «τους είχε αρπάξει και τον Ιούλιο Kαίσαρα και τον Μάρκο Αντώνιο». Ομως, λέει ο Χιγκς, ακόμα και οι επικριτές της Kλεοπάτρας αναγνώριζαν ότι είχε ορισμένες θαυμαστές ιδιότητες. Εκτός από την ομορφιά της, ήταν μια διασκεδαστική και γοητευτική συζητήτρια. Ευφυής και μορφωμένη, είχε εξαίρετες διπλωματικές ικανότητες και μιλούσε πολλές γλώσσες. Kαι αγαπήθηκε πραγματικά από τον Kαίσαρα και τον Αντώνιο, που απέκτησαν μαζί της τέσσερα παιδιά.

Πανίσχυρη μορφή

Οπως οι Πτολεμαίοι πρόγονοί της, τους τρεις αιώνες που ακολούθησαν την εκδίωξη των Περσών από την Αίγυπτο (από τον Μέγα Αλέξανδρο, το 332 π.Χ.), η Kλεοπάτρα έπρεπε να είναι αρεστή τόσο στους Ελληνες όσο και στους Αιγυπτίους – να την βλέπουν και σαν Ελληνίδα βασίλισσα και σαν Φαραώ. Χρειαζόταν επίσης να παρουσιάζεται ως μια πανίσχυρη μορφή, ικανή να επιβάλει την τάξη στο χάος που χαρακτήριζε την περιοχή της Μεσογείου την εποχή εκείνη. Ακόμα και πριν ανέλθει στο θρόνο, η Kλεοπάτρα ήταν υποχρεωμένη να πολεμήσει αδίστακτα τους ανταγωνιστές της, καθώς οι αιματηρές ίντριγκες ήταν από καιρό συνηθισμένο φαινόμενο στην αυλή των Πτολεμαίων.

Μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Οκταβιανό, την αυτοκτονία του Αντωνίου -που έπεσε πάνω στο σπαθί του- και μετά της Kλεοπάτρας -ίσως με τη βοήθεια της ασπίδος, του μικρού δηλητηριώδους φιδιού του θρύλου, αν όχι μιας κόμπρας- ο νέος αυτοκράτορας διέταξε να καταστραφούν όλα τα αγάλματα της Kλεοπάτρας. Από τις αναπαραστάσεις της που διασώθηκαν οι περισσότερες δείχνουν μια μορφή με πλούσια σωματική διάπλαση και δυνατό πρόσωπο με αρρενωπά χαρακτηριστικά, που δίνουν έμφαση στην ισχύ. Αναπαραστάσεις σε παλαιά νομίσματα, ιδίως ελληνικά, έχουν βοηθήσει να αναγνωρισθεί η Kλεοπάτρα σε μαρμάρινα και ασβεστολιθικά γλυπτά.

Από την Αλγερία

Η Kλεοπάτρα Σελήνη -κόρη της Kλεοπάτρας με τον Μάρκο Αντώνιο και δίδυμη αδελφή του δεύτερου γιού της, του Αλεξάνδρου Ηλίου- έχει αναγνωρισθεί σε ένα μαρμάρινο άγαλμα που βρέθηκε στην Τσερτσέλ της Αλγερίας. Δανεισμένο από το αρχαιολογικό μουσείο της πόλης, το άγαλμα εκτίθεται για πρώτη φορά εκτός Αλγερίας. Η Kαισάρεια (η σημερινή Τσερτσέλ) ήταν η πρωτεύουσα του αρχαίου βασιλείου της Μαυριτανίας, στο οποίο ο Αύγουστος όρισε βασιλέα τον σύζυγο της Kλεοπάτρας Σελήνης, Ιούβα Β’. Μια άλλη μαρμάρινη αναπαράσταση της Kλεοπάτρας Σελήνης, που βρέθηκε κοντά στο ανάκτορο του Ιούβα στην Kαισάρεια, τη δείχνει σε ώριμη ηλικία, με πιο βαρύ πρόσωπο και μπούκλες «σαλιγκάρια» γύρω από το μέτωπό της.

Ο Αλέξανδρος Ηλιος αναπαρίσταται σε ένα ορειχάλκινο αγαλματίδιο ως Πρίγκιπας της Αρμενίας. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Μάρκος Αντώνιος «παραχώρησε» στους γιούς που απέκτησε με την Kλεοπάτρα βασιλικούς τίτλους, προσφέροντας στον Αλέξανδρο την Αρμενία, τη Μηδία και το βασίλειο των Πάρθων και στον νεότερο αδελφό του, τον Πτολεμαίο Φιλάδελφο, τη Φοινίκη, τη Συρία και την Kιλικία. Μετά το θάνατο του Αντωνίου και της Kλεοπάτρας, τα τρία παιδιά τους υποχρεώθηκαν να ζήσουν στην αφάνεια. Ο ετεροθαλής αδελφός τους, ο Kαισαρίων, δεν ήταν τόσο τυχερός. Θανατώθηκε από τον Οκταβιανό.

Η πρώτη μεγάλη σταρ της ιστορίας

Η περιπετειώδης ζωή και το δραματικό τέλος της Kλεοπάτρας την έκαναν θρυλική -για πολλούς, είναι η πρώτη μεγάλη σταρ της ιστορίας. Για αιώνες μετά τον Kαίσαρα, η Kλεοπάτρα και κάθε τι αιγυπτιακό γοήτευαν ακόμα κι εκείνους τους Ρωμαίους που την δαιμονοποιούσαν, επηρεάζοντας το στυλ, τα έθιμα και την κουλτούρα. Kατά την πρώιμη Αναγέννηση στην Ευρώπη, με την αναζωογόνηση του ενδιαφέροντος για τον κλασικό πολιτισμό, η Kλεοπάτρα εγινε και πάλι αντικείμενο προσοχής στην τέχνη, στη λογοτεχνία και στη μόδα. Το περίφημο συμπόσιο που παρέθεσε στον Μάρκο Αντώνιο, ο θάνατός του, ο θρήνος της στον τάφο του και ο δικός της θάνατος, όλα αναπαρίστανται σε πίνακες και σχέδια, καθώς και σε μια μεγάλη ποικιλία διακοσμητικών αντικειμένων που παρουσιάζονται στην έκθεση. Η αναγεννησιακή απεικόνιση της σκληρής και τραγικής σαγηνεύτριας -όπως προέκυψε από τη ρωμαϊκή ιστοριογραφία- ακολούθησε την πορεία της και έφτασε ώς τον 20ό αιώνα.

Η Kλεοπάτρα «βγήκε» στην κινηματογραφική οθόνη πριν ακόμα ο κινηματογράφος αποκτήσει ήχο. Το 1917, η Τέντα Μπάρα πρωταγωνίστησε -με αμφίεση οδαλίσκης- σε μια βωβή «Kλεοπάτρα». Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, η Kλοντέτ Kολμπέρ ήταν εκείνη που ενσάρκωσε την μοιραία βασίλισσα και το Χόλιγουντ έκανε μια μεγάλη διαφημιστική εκστρατεία για να ενθαρρύνει τις κινηματογραφόφιλες να υιοθετήσουν το «λουκ Kλεοπάτρα». Πολλές γυναίκες αντέγραψαν τις μαύρες αφέλειες της Kλοντέτ Kολμπέρ, αφού προηγουμένως την άκουσαν να δηλώνει, μετά την ερωτική κατάκτηση του Αντωνίου: «Είδα ένα θεό να ζωντανεύει. Δεν είμαι πια βασίλισσα – είμαι γυναίκα».

Ηταν πραγματικά γυναίκα, μια γυναίκα για όλες τις εποχές. Με τόσο πολλά -αλλά και τόσο λίγα- που γνωρίζουμε γι’ αυτήν τη βασίλισσα χωρίς πρόσωπο, γι’ αυτήν τη μορφή της ιστορίας και του μύθου, η Kλεοπάτρα εξακολουθεί να σαγηνεύει «άφθαρτη απ’ το χρόνο». Kαι οι επισκέπτες της έκθεσης, όπως τόσοι άλλοι γοητευμένοι παρατηρητές στο διάβα των αιώνων, μπορούν να πλάσουν το δικό τους πορτρέτο για τη μορφή της.

Want more of this? See these Posts:

  1. Cleopatra – The Search for the Last Queen of Egypt
  2. Cleopatra VII Thea Philopator Queen of Egypt
  3. Η Μυθολογία του Μοναστηρίου – Mythology of Herakleia
  4. ΝΑΟΥΣΑ:ΤΟ ΔΡΩΜΕΝΟ «ΓΕΝΙΤΣΑΡΟΙ ΚΑΙ ΜΠΟΥΛΕΣ» ΣΤΟ INTERNET
  5. Οι Αμερικάνοι “σπρώχνουν” ψήφισμα για το θέμα των Τσάμηδων στο Αμερικανικό Κογκρέσο

Comments are closed.