Aστικοί κύκλοι της Aθήνας

 

ΔHMHTPA BAΣIΛEIAΔOY
Ιστορικός

17 10 04 1283357 51 Aστικοί κύκλοι της Aθήνας

Mέλη της οικογένειας Στέφανου Δραγούμη στο εσωτερικό του σπιτιού τους, γύρω στα 1890. H φωτογραφία, τραβηγμένη από τον Π. Mελά, δίνει απτή εικόνα του γούστου και της μόδας που επικρατούσαν στα αστικά σπίτια των aθηνών κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι., καθώς διαμορφώνεται τότε η πρώτη αστική τάξη στην Eλλάδα. O ευρωπαϊκός αέρας είναι έκδηλος, αφού βρισκόμαστε στις αφετηρίες του σταδιακού εξευρωπαϊσμού σε όλους τους τομείς (φωτ. λεύκωμα: «aναμνήσεις», Eθνικό Iστορικό Mουσείο).

ΤO TEΛEYTAIO τέταρτο του 19ου αιώνα και οι αρχές του 20ού, σχηματικά το 1870 και το 1909, οριοθετούν μια περίοδο μεγάλων αλλαγών τόσο για την ελληνική κοινωνία και οικονομία, όσο και την πολιτική ζωή της χώρας. Συμβατικά, μέσα σε αυτό το χρονολογικό πλαίσιο εντοπίζεται η ανάδυση της ελληνικής αστικής τάξης. Kαι η απαρχή της διαμόρφωσης των πρακτικών που θα εξασφαλίσουν τη διάκρισή της από τις χαμηλότερες κοινωνικές κατηγορίες, την περιχαράκωση και την αναπαραγωγή της. Παρότι στα λεξικά της περιόδου ο όρος «αστός» σημαίνει απλώς τον κάτοικο της πόλης, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι βρισκόμαστε μπροστά σε εμφανείς διεργασίες ταξικής συγκρότησης. Θα παρακολουθήσουμε αυτές τις πρακτικές μέσα από τις προσωπογραφίες των μελών δύο γνωστών οικογενειών της πρωτεύουσας, των Μελάδων και των Δραγούμηδων, όπως εμφανίζονται μέσα στον φυσικό τους χώρο, την πόλη.

Eλληνας των παροικιών

Η απαρχή της περιόδου 1870 – 1909 συμπίπτει με τον «επαναπατρισμό» πολλών ομογενών του εξωτερικού που μεταφέρουν στην Αθήνα τις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες, αλλά και, δευτερευόντως έστω, τις κοινωνικές τους έξεις, τα ήθη, την συμπεριφορά σαν δείκτες πολιτισμικής συμμετοχής στον κόσμο των πολιτισμένων (δηλαδή των δυτικών) κρατών. Eνα χαρακτηριστικό παράδειγμα Eλληνα των παροικιών αποτελεί ο Μιχαήλ Μελάς (1833 – 1897). Γιος ανώτατου δικαστικού με καταγωγή από την Hπειρο, σπουδάζει νομικά στο Παρίσι και στρέφεται από νωρίς στο εμπόριο, εισάγοντας ρωσικά σιτηρά στη Μασσαλία και το Λονδίνο. Ο Μιχαήλ Μελάς εγκαθίσταται οριστικά στην Αθήνα το 1876 και σταδιακά αποκτά σημαντικές πολιτικές θέσεις, αφού το 1890 εκλέγεται βουλευτής Αττικής και το 1891 δήμαρχος Αθηναίων. Προηγουμένως έχει πρωτοστατήσει στην ενίσχυση των επαναστατικών κινημάτων στην Hπειρο, τη Θεσσαλία και την Κρήτη από τη θέση του ταμία της Εθνικής aμυνας (1878), ενώ τον τελευταίο χρόνο της ζωής του (1897) θα διατελέσει πρόεδρος του φανερού κέντρου της Εθνικής Εταιρείας. Υπηρετώντας τα εθνικιστικά προτάγματα της Mεγάλης Iδέας, θα διαθέσει ένα μέρος της μεγάλης περιουσίας του για την εξυπηρέτηση των εθνικών στόχων, ενώ σαν γνήσιος εκπρόσωπος του αστισμού θα επιδοθεί σε πρακτικές ευεργεσίας με τη χρηματοδότηση φιλανθρωπικών ιδρυμάτων. Από τον γάμο του με την Ελένη Βουτσινά, κόρη Kεφαλλονίτη μεγαλέμπορου στην Οδησσό, απέκτησε επτά παιδιά: τη Μαρία, την aννα, τον Γεώργιο, τον Παύλο, τον Λέοντα, τον Κωνσταντίνο και τον Βασίλειο.

Οι γυναίκες της οικογένειας θα ακολουθήσουν την τυπική οδό που τους επιφυλάσσει η ταξική τους καταγωγή – θα παντρευτούν πρόσωπα του κύκλου τους: η Μαρία τον Eκτορα Ρωμανό, που διετέλεσε αυλάρχης του πρίγκιπα Νικολάου, και η aννα, γνωστή για το φιλανθρωπικό της έργο, τον μεγαλοκτηματία Απόστολο Παπαδόπουλο.

Από τους πέντε γιους του Μιχαήλ, οι δύο θα σπουδάσουν νομικά, ενώ οι υπόλοιποι θα ακολουθήσουν, μετά από σχετικές σπουδές, την καριέρα του αξιωματικού. Ο Γεώργιος και ο Λέων Μελάς θα συνεχίσουν την οικογενειακή παράδοση της νομικής εκπαίδευσης, άλλωστε το ελεύθερο επάγγελμα του δικηγόρου εξασφαλίζει κύρος και, αρκετά συχνά, ανάμιξη στην πολιτική ζωή του τόπου. Πράγματι, ο Γεώργιος θα διατελέσει ιδιαίτερος γραμματέας του Βασιλιά Κωνσταντίνου, ενώ ο Λέων θα εκλεγεί βουλευτής Αγυιάς – Θεσσαλίας το 1902, με ενεργό δράση τόσο στην Εθνική Εταιρεία, όσο και αργότερα στο Μακεδονικό Κομιτάτο. Το 1892 θα παντρευτεί την Ανδρομάχη, κόρη του γνωστού αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν.

 dot clear Aστικοί κύκλοι της Aθήνας

Οι υπόλοιποι τρεις γιοι του Μιχαήλ Μελά, ο Παύλος, ο Κωνσταντίνος και ο Βασίλειος, θα κάνουν στρατιωτικές σπουδές. Δεν γνωρίζουμε πολλά για τη σημασία και τον ρόλο των αξιωματικών κατά τον 19ο αιώνα. Πάντως, οι ανώτατοι αξιωματικοί για όλη την περίοδο που εξετάζουμε υπερεκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο, και είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι και το 1909 η ηγεσία του στρατεύματος μονοπωλείται από γόνους σημαντικών οικογενειών. Ο Κωνσταντίνος, αξιωματικός του Ναυτικού της Σχολής Δοκίμων, θα συμμετάσχει στους πολέμους του 1897 και 1912 – 13 και αργότερα θα ακολουθήσει πολιτική καριέρα (βουλευτής Ιωαννίνων με το κόμμα των φιλελευθέρων, 1915 και 1920). Συμμετείχε σε μυστικές οργανώσεις για την εξυπηρέτηση της εθνικής ιδέας και ήταν ένας από τους πρωτεργάτες του ελληνικού προσκοπισμού. Ο Βασίλειος Μ. Μελάς, μετά από στρατιωτικές σπουδές στο Βέλγιο, θα γίνει υπασπιστής του Βασιλιά Αλέξανδρου και στρατιωτικός ακόλουθος της χώρας στο Βελιγράδι και το Παρίσι. Θα παντρευτεί την Ελένη, κόρη του Αλέξανδρου Σούτσου. Τέλος, ο πιο γνωστός από τους απογόνους του Μιχαήλ, ο Παύλος Μελάς, με τον θάνατο του, το 1904, μετατρέπεται σε εθνικό ήρωα και προσωποποιεί στο έπακρο τον ρομαντικό εθνικισμό της εποχής που επισφραγίζεται με την τραγική του θυσία για χάρη της πατρίδας. Ο Παύλος αποφοίτησε το 1891 από τη Σχολή Ευελπίδων και τον Οκτώβριο της επόμενης χρονιάς, σε ηλικία μόλις 22 ετών, παντρεύτηκε τη Ναταλία, κόρη του Στέφανου και αδελφή του Iωνα Δραγούμη.

Δεσμοί συγγένειας

Με τον γάμο αυτόν έρχονται σε επαφή, με δεσμούς συγγένειας πλέον, δύο από τις πολύ γνωστές και ισχυρές οικογένειες της Αθήνας: ο Παύλος είναι γιος του δημάρχου Αθηναίων και η Ναταλία κόρη του υπουργού Εξωτερικών και Εσωτερικών. Eτσι, επιβεβαιώνεται η βασική ιστορική παραδοχή για τον ρόλο των γαμήλιων στρατηγικών στις αστικές κοινωνίες που έχουν ως στόχο να δομήσουν σχέσεις κυριαρχίας και τις αναπαράγουν. Η Ναταλία είναι το πρώτο από τα 11 παιδιά του Στέφανου Δραγούμη και της Ελισάβετ, κόρης του Ιωάννη Κοντογιαννάκη, τραπεζίτη και επίτιμου γενικού προξένου της Ελλάδας στην Πετρούπολη. Ο Στέφανος Δραγούμης σπούδασε νομικά στη Γαλλία και η ανοδική του πολιτική σταδιοδρομία συνδέθηκε αρχικά με τον στενό του φίλο Χαρίλαο Τρικούπη, ενώ στη συνέχεια πολιτεύτηκε ως ανεξάρτητος. Διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών και Εσωτερικών (1886 – 90, 1892 – 93), πρωθυπουργός και υπουργός Οικονομικών (1910), Γενικός Διοικητής Κρήτης και Μακεδονίας (1912 – 13) και, τέλος, υπουργός Οικονομικών (1915 – 16). Ευαίσθητος στα εθνικά θέματα, δραστηριοποιήθηκε κυρίως στο μακεδονικό ζήτημα και υπήρξε βασικός συντονιστής στην προετοιμασία και τη διεξαγωγή του Μακεδονικού aγώνα (1903 – 9).

Υπήρξε μέλος της Παγκείου Επιτροπής, της επιτροπής Ολυμπίων και της Συνταγματικής Eπιτροπής, αλλά και πολλών συλλόγων και σωματείων, όπως της Αρχαιολογικής και της Γλωσσικής Εταιρείας. Με την Ελισάβετ απέκτησαν 11 παιδιά: τη Ναταλία (σύζυγο Π. Μελά), τον Νικόλαο, την Eφη (σύζυγο Ι. Καλλέργη), τη Χαρίκλεια (σύζυγο Ι. Κοκκώνη), τον Iωνα, την Αλεξάνδρα (σύζυγο Γ. Ξύδη) και Α. Κριεζή, τη Ζωή (σύζυγο Jolio Palencia), τον Μάρκο, τη Μαρία (σύζυγο Μ. Καζούλη), τον Φίλιππο και τον Αλέξανδρο.

Iων και Φίλιππος

Αξίζει να αναφερθούμε ιδιαίτερα στον Iωνα και στον Φίλιππο, γνωστούς για τη συμμετοχή και τη δράση τους στα δημόσια πράγματα.

17 10 04 1283357 131 Aστικοί κύκλοι της Aθήνας Oι γιοι του Mιχαήλ Γ. Mελά στις παραμονές του ελληνοτουρκικού πολέμου του ’97. Oρθιος από δεξιά: Λέων (Mασσαλία 1872 – aθήνα 1905), Παύλος (Mασσαλία 1870 – Στάτιτσα 1904), Kωνσταντίνος (Mασσαλία 1874 – aθήνα 1953), Bασίλειος (aθήνα 1879 – 1956), καθιστός αριστερά, και Γεώργιος (Mασσαλία 1866 – Λονδίνο 1931) καθιστός στο κέντρο. aπό τα πέντε αδέλφια, τρεις μόνιμοι αξιωματικοί, ένας έφεδρος, ο Γεώργιος ώς τον βαθμό του επιλάρχου, θα διατελέσει στη συνέχεια ιδιαίτερος γραμματέας του βασιλιά Kωνσταντίνου. Mόνο ένας, ο Λέων, θα ακολουθήσει πολιτική καριέρα με το κόμμα Δεληγιώργη, ενώ μετά τους Bαλκανικούς, απόστρατος θα μπει στην πολιτική σκηνή και ο Kωνσταντίνος. Γόνοι καλής οικογένειας, τόσο με τις σπουδές όσο και με την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, συνιστούν αντιπροσωπευτικό δείγμα των τότε ανερχόμενων αστικών στρωμάτων (φωτ.: συλλογή Nαταλίας Iωαννίδη). dot clear Aστικοί κύκλοι της Aθήνας

Ο Iων (1878 – 1920) σπούδασε νομικά στην Αθήνα και σταδιοδρόμησε ως διπλωματικός υπάλληλος του υπουργείου Eξωτερικών: το 1902 διορίζεται υποπρόξενος στο γενικό προξενείο Μοναστηρίου, το 1907 – 8 γραμματέας στην πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη και το 1914 πρέσβης της Ελλάδας στην Πετρούπολη. Eχοντας πίσω του την ισχυρή, οικογενειακή, πολιτική παράδοση και την καταγωγή των Δραγούμηδων από το Βογατσικό της Μακεδονίας αφιερώνει την ζωή του στην ενεργό πολιτική δράση, καταρχήν, μέσα από τον Mακεδονικό aγώνα και αργότερα, μέσα από τη μαχητική του εμπλοκή στο γλωσσικό ζήτημα, διαγράφοντας με σαφήνεια τα επιχειρήματα των εθνικιστών – δημοτικιστών. Ο Iων Δραγούμης υπήρξε τροφοδότης της αντιβουλγαρικής προπαγάνδας και υποστηρικτής της σύμπραξης με τους Τούρκους για τη δημιουργία ενός αντισλαβικού μετώπου στην aνατολή. Διατηρούσε πολύ στενές σχέσεις με τον Π. Μελά μέσα από τους διαύλους της Εθνικής Εταιρείας και του Μακεδονικού Κομιτάτου. Μετά τη δολοφονία του, το 1920, ενεργοποιήθηκε πολιτικά ο μικρότερος αδερφός του Φίλιππος, ο οποίος πολιτεύτηκε ως ανεξάρτητος, άλλοτε συνεργαζόμενος με τους αγροτικούς και άλλοτε με τους λαϊκούς. Ο Φίλιππος Σ. Δραγούμης (1890 – 1980) εμπνεύστηκε από φιλελεύθερες και εκσυγχρονιστικές ιδέες και επέδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τα εθνικά προβλήματα. Το 1931 παντρεύτηκε την Ελένη, κόρη του διοικητή της ΕΤΕ Ιωάννη Βαλαωρίτη και εγγονή του ποιητή Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Διαδέχθηκε τον πατέρα του ως ισόβιο μέλος στην Πάγκειο Επιτροπή και στην προεδρία της Γλωσσικής Εταιρείας, την οποία κράτησε για 50 έτη.

Δείκτες αστικότητας

Τόσο η οικογένεια Δραγούμη, όσο και η οικογένεια Μελά συγκεντρώνουν χαρακτηριστικά που μπορούν να οριστούν ως δείκτες αστικότητας. Το εύρος των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων και η πολυθεσία τους πιστοποιούν τη διάχυση της εξουσίας τους από το οικονομικό και το πολιτικό πεδίο στο κοινωνικό, ενώ η σχέση τους με την πολιτική και τα ιδεολογικά ρεύματα του φιλελευθερισμού και του εθνικισμού είναι πάντοτε ισχυρή. Παράλληλα, εξασφαλίζουν την αναπαραγωγή τους μέσα από πρακτικές επιγαμιών που τους συνδέουν με άλλες γνωστές οικογένειες της Αθήνας. Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί τούς εφοδιάζουν με τα απαραίτητα γνωστικά εργαλεία για τη μετέπειτα επαγγελματική τους σταδιοδρομία: δραστήριοι πολιτικοί, πρόσωπα του επιχειρηματικού κόσμου, πολυπράγμονες έμποροι, εύποροι ελεύθεροι επαγγελματίες, αξιωματικοί των ενόπλων δυνάμεων. Ταυτόχρονα έχουν μια σταθερή παρουσία στο χώρο των γραμμάτων και των τεχνών. Ο Στέφανος Δραγούμης αρθρογράφησε σε πολλά επιστημονικά περιοδικά για θέματα αρχαιολογικά και φιλολογικά, ενώ ο Μιχαήλ Μελάς διέθετε μεγάλη συλλογή από έργα γνωστών ζωγράφων της εποχής του και για πολλά χρόνια ήταν πρόεδρος του Γαλλικού Καλλιτεχνικού Συλλόγου στη Μασσαλία. Η παρουσία τους στη δημόσια σφαίρα σημαδευόταν, μεταξύ άλλων, από πράξεις φιλανθρωπίας που εξέφραζαν την έννοια του κοινωνικού καθήκοντος: τόσο ο Μιχαήλ Μελάς, όσο και η κόρη του aννα, μνημονεύονται για την κοινωνική τους προσφορά στο πεδίο της ευεργεσίας. Η εξέχουσα θέση που κατείχαν στην τοπική κοινωνία, είναι ταυτόχρονα προϋπόθεση και αποτέλεσμα της παρουσίας τους σε πολυάριθμους συλλόγους και εταιρείες, αφού μόνο τα μέλη της οικογένειας Δραγούμη εμφανίζονται ως επίτιμα ή τακτικά μέλη σε πολλές δεκάδες εθελοντικές συσσωματώσεις που καλύπτουν μια ευρύτατη γκάμα λειτουργιών.

aστικά μέγαρα

Το κοινωνικό γόητρο των αστικών οικογενειών υπογραμμιζόταν και από τις οικίες που διέμεναν στους κεντρικούς δρόμους της πόλης και χτίζονταν από τους πιο γνωστούς Eλληνες και ξένους αρχιτέκτονες της εποχής, όπως το αστικό μέγαρο του Μιχαήλ Μελά στη γωνία των οδών Πανεπιστημίου και Λυκαβηττού (σημερινή οδό Αμερικής), καθώς και το γειτονικό του οίκημα, στο οποίο κατοικούν μετά τον γάμο τους ο Παύλος και η Ναταλία Μελά. Τα δύο αυτά κτίρια θα πουληθούν στο γύρισμα του 19ου αιώνα στην Αθηναϊκή Λέσχη, το μακροβιότερο και αυστηρότερο κλειστό ανδρικό κλαμπ της Αθήνας: ανάμεσα στα μέλη του θα συναντήσουμε πολλές φορές το όνομα των δύο οικογενειών. Παράλληλα, οι αστικές οικογένειες της πόλης τους καλοκαιρινούς μήνες μεταφέρονται στις εξοχικές επαύλεις στα προάστια του Λεκανοπεδίου. Το προάστιο της Κηφισιάς είναι ουσιαστικά δημιούργημα του Μιχαήλ Μελά, καθώς ήταν από τους πρώτους που αξιοποίησαν οικιστικά την περιοχή με ένα μεγαλοπρεπές κτίριο, που έγινε αργότερα γνωστό σαν το «Ξενοδοχείο Μελά» και περιλάμβανε έναν εντυπωσιακό κήπο που φτιάχτηκε με άνθη που είχαν εισαχθεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα ειδικά για αυτόν τον σκοπό.

Οι οικογένειες Δραγούμη και Μελά αποτελούν τυπικό παράδειγμα του δυναμισμού των ανερχόμενων αστικών στρωμάτων σε μια κοινωνία σε κίνηση, την ελληνική κοινωνία του τελευταίου τετάρτου του 19ου αιώνα.

http://www.kathimerini.gr/

Related posts:

Want more of this? See these Posts:

  1. Δίνουν άφεση αμαρτιών στα εγκλήματα των Τσάμηδων…κύκλοι που δρούν παρασκηνιακά.
  2. Αμπντουλακίμ Αντέμι: Οι Αλβανοί στην ΠΓΔΜ πρέπει να είναι μέρος της λύσης στο θέμα της ονομασίας
  3. Εσωτερικές τριβές στην ΠΓΔΜ για το ζήτημα της ονομασίας
  4. Ιβάνοφ εναντίον Ελλάδας, για τα “ευρύτερα συμφέροντα” της περιοχής
  5. Τα πρώτα αποτελέσματα της εντολής του ΥΠΕΞ για «κατ’ εξαίρεση» απόδοχη των διακριτικών της ΠΓΔΜ.
Comments