Η παραχώρηση προνομίων από τον Μωάμεθ Β’ στον Πατριάρχη Γεννάδιο Σχολάριο (1454)

 

Gennadios II and Mehmed II Η παραχώρηση προνομίων από τον Μωάμεθ Β στον Πατριάρχη Γεννάδιο Σχολάριο (1454)

Λίγα χρόνια πριν από το μοιραίο 1453 στην Κωνσταντινούπολη είχαν αρχίσει να δια­μορφώνονται δύο ιδεολογικοπολιτικά ρεύματα: Ενωτικοί και Ανθενωτικοί.. Εκφραστής του πρώτου ρεύματος ήταν ο λογιότατος μητρο­πολίτης Τραπεζούντος Βησσαρίων και του δευτέρου ο επίσκοπος Εφέσου Μάρκος Ευγενικός. Οι Ενωτικοί πίστευαν πως η Πόλη είναι δυνατό να σωθεί διά της ενώσεως των Εκκλησιών υπό την ηγεσία τον πάπα. Αντίθετα, οι ανθενωτικοί πίστευαν ότι η «πτώση των ητο μοιραία ». Η Πό­λη. λόγω των αμαρτιών της, θα έπεφτε στα χέρια των Τούρκων και το Γένος θα εσώζετο μόνο διά της πίστεως, διό της εμμονής, δηλαδή, στην Ορθο­δοξία. Συνεχιστής της πολιτικής τον Μάρκου Ευγενικού ήταν ο βαθύτατα μορφωμένος μονα­χός Γεννάδιος (κατά κόσμον Γεώργιος Σχολάριος). Αυτός, κι ενώ όλα έδειχναν πως ο Πορθη­τής βάδιζε κατά της Πόλης, κόλλησε στην πόρτα του κελλιού του έγγραφο, όπου, κατά τον ιστο­ρικό της Αλώσεως Δούκα, έγραφε:

«Άθλιοι Ρωμαίοι, εις τι έπλανήθητε και απεμακουνάτε έκ της ελπίδος τον Θεοΰ και ηλπίσατε εϊς την δυναμιν των Φράγκων, και συν τη πόλει. εν ή μέλλε­τε φθαρήναι, έσχάσατε και τό πατροπαραδοτον και ώμολογήσατε την ασέβειαν. Οϋαι υμίν έν τω κρίνασθαι».

Έτσι, όταν άρχισε η πολιορκία, ο λαός της Πό­λης ήταν βαθύτατα διαιρεμένος. Από τη διαίρεση αυτή θέλησε να επωφεληθεί ο ευφυής Πορθητής. Όπως γράφει ο άλλος ιστορικός της Αλώσεως, ο Κριτόβουλος, ανεζήτησε παντού και επί μήνες τον Γεννάδιο, ο οποίος είχε αιχμαλωτισθεί αλλά βρι­σκόταν υπό την προστασία ενός ισχυρού Τούρκου προύχοντα σ* ένα προάστιο τη; Αδριανούπολης. Τον κάλεσε κοντά τον κι επειδή ο πατριαρχικός θρόνος χήρευε, τον έκανε πατριάρχη. Σύμφωνα με τον Σφραντζή, άλλον ιστορικό της Αλώσεως, ο σουλτάνος δέχτηκε τον νέο Πατριάρχη σαν ηγεμό­να. του έδωσε «δεκανίκιον», ήτοι πατριαρχική ρά­βδο που στο πάνω μέρος έχει ένα χρυσό μήλο. και οι Τούρκοι την λένε «χαζράνι» – δείγμα της εξου­σίας του και αφού τον συνόδεψε μέχρι την πύλη «άνεβίβασεν αυτόν εις ΐππον ευπρεπισμένον», ενώ τιμητική φρουρά τον συνόδεψε έως την εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, που ήταν η πρώτη έδρα του Πατριαρχείου μετά την Άλωση. Ο Αθανάσιος Υψηλάντης στο περισπούδαστο έργο του «Τα μετά την άλωσιν». που εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1870. γράφει, έχοντας υπόψη όλες τις σχετικές πηγές, πως ο σουλτάνος είπε στον Γεννάδιο: «Πατριάρχευε έν ειρήνη και έχε την φιλιαν Ημών έν οίς χρηζοις καί έθελοις. έχων πάντα τα προνομία των προκάτοχων σου». Όμως πέρα από τα θρη­σκευτικά και πνευματικά προνόμια, ο σουλτάνος έδωσε στον Γεννάδιο και πολιτικά προνόμια. Έτσι ο Πατριάρχης αναδείχθηκε σε πολιτικό αρχηγό όλων των υπηκόων χριστιανών τον σουλτάνου. Ήταν δηλαδή Μιλλέτ-μπασης, που σημαίνει εθνάρ­χης. (Για τα προνόμια τον κλήρου στην τουρκο­κρατία βλ. σχετικά το βιβλίο της Ελ. Ε. Κούκκου.

Λόγοι παραχωρήσεως των προνομίων

Όπως φαίνεται από πολλές πηγές, ο Πορθητής έδωσε στον Πατριάρχη ένα «βεράτιο» (=διάταγμα), με το οποίο παραχωρούσε τα πρώτα προνόμια, το οποίο δεν σώθηκε, όπως δεν σώθηκαν κι άλλα μεταγενεστέρων χρόνων, που αποτελούσαν το corpus των προνομίων τη; Εκκλησίας. Οι λόγοι πον υπο­χρέωσαν τον σουλτάνο – και τους μετά από αυτόν – να προβούν σε σημαντικές προς τον κλήρο παρα­χωρήσει; είναι:

1. Πολιτικοί: Ο σουλτάνο; ύψωσε το κύρος του Πατριάρχη – που ήταν φανατικός ανθενωτικός – με την παραχώρηση πολλών εξουσιών, για ν’ αποτρέ­ψει την ένωση των δύο Εκκλησιών.

2.  Διοικητικοί: Οι Οθωμανοί δεν διέθεταν ασκη­μένη υπαλληλία. Γι’ αυτό την πολιτική και θρη­σκευτική διαποίμανση των υποδούλων χριστιανών ανέλαβε ο Πατριάρχης, που ήταν υπόλογος έναντι του σουλτάνου.

3.  θρησκευτικοί: Το Κοράνι επέτρεπε στους λα­ούς της Βίβλου (Χριστιανούς. Εβραίους) την ελεύ­θερη άσκηση της λατρείας. Το δίκαιο του «αμάν», που είχε διαμορφωθεί κατά τον 8o αιώνα, παρείχε προστασία στους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς, που είχαν υποταχθεί με τη θέληση τους.

Αυτό σημαίνει ότι τα προνόμια είχαν παραχωρη­θεί στους ανθενωτικούς κληρικούς, με τον όρο να συνεχίσουν την πολιτική αντή. Ωστόσο, τα προνό­μια αυτά μπορεί βραχυπρόθεσμα να υπηρέτησαν την πολιτική των σουλτάνων, μακροπρόθεσμα υπη­ρέτησαν τα συμφέροντα των υποδούλων χριστια­νών. κυρίως των Ελλήνων. Ο Πατριάρχης μετα­βλήθηκε σε Εθνάρχη και εκτός από θρησκευτικός έγινε και πολιτικός αρχηγός των υποδούλων. Μετά τον σουλτάνο, ήταν το δεύτερο σε ισχύ πρόσωπο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία απο­τελούσαν δύο βασικά «μιλλέτια» (εθνότητες): το μουσουλμανικό και το χριστιανικό. Του κυρίαρχου μουσουλμανικού αρχηγός ήταν ο σουλτάνος, του δε υπόδουλου ο Πατριάρχης. Επειδή όμως η λέξη «μιλλέτ» στα τουρκικά έχει θρησκευτικό προσδιο­ρισμό. σταδιακά το χριστιανός πήρε εκτός από θρη­σκευτική και πολιτική σημασία. Υποδήλωνε εθνό­τητα. Έτσι για μας το χριστιανός ορθόδοξος δεν εί­ναι μόνο θρησκευτικός αλλά και εθνικός προσδιο­ρισμός.

Τα οφέλη πον προέκυψαν από την παραχώρηση των προνομίων συμπυκνώνονται στα εξής:

1. Το υπόδουλο Γένος διατηρεί τη γλώσσα και τη θρησκεία του, βασικά στοιχεία για την επιβίωση τον.

2. Ο κλήρος επίσημα κηρύχτηκε απαραβίαστος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έλειψαν οι ανηλεείς διώξεις.

3.   Στον κλήρο ανατίθεται η εκδίκαση ορισμένων αστικού χαρακτήρα ζητημάτων, άμεσα συνδεομέ­νων με τη θρησκεία, κι έτσι προέκυψαν σταδιακά τα δικαστικά προνόμια (πνευματικά δικαστήρια).

4. Οι σουλτάνοι, λόγω ελλείψεως ασκημένου δι­πλωματικού σώματος, χρησιμοποιούν Έλληνες δι­πλωμάτες. του; μετέπειτα ονομασθέντε; Φαναριώτες. που αυτοί ουσιαστικά μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα διεύθυναν την εξωτερική πολιτική τη; Πό­λης.

5.  Λόγω της διοικητικής ανεπαρκείας των Τούρκων, ανεπτύχθη ευχερώς ο κοινοτικός θεσμός, που έδωσε δυνατότητες αυτοδιοικήσεως στους υπο­δούλους και δυνατότητες συλλογικής οικονομικής οργανώσεως.

 Η προνομιακή θέση που έδωσε ο σουλτάνος στον πρώτο Πατριάρχη, ανέβασε το κύρος του ελ­ληνικού κλήρου κι έτσι απετράπη ο κίνδυνος του εκκαθολικισμού.

Αυτό που πρέπει να εγγραφεί στο ενεργητικό του Γεννάδιου είναι η ανασύσταση της Πατριαρχικής Σχολής ή Μεγάλης του Γένους Σχολής, που έγινε  φυτώριο μεγάλων κληρικών, Φαναριωτών και λο­γίων, που κράτησαν άσβεστο το πνευματικό φως του Γένους. Η Σχολή αυτή θ’ ανασυγκροτηθεί και θα εκσυγχρονισθεί στα χρόνια του Κυρίλλου Λουκάρεως. περί το 1627, έτσι που να γίνει το ζυμωτή­ριο του ελληνικού εθνισμού. Από εδώ και στο εξής η μόρφωση των Ελληνοπαίδων δεν έχει μόνο θρη­σκευτικό αλλά και εθνικό προσανατολισμό.

Επιπλέον, αυτό που πρέπει να τονισθεί και να προ­βληθεί κατά τους χρόνου; τούτους τη; εθνικής ανεμοζάλης, που δέρνει τα Βαλκάνια, είναι τούτο: το Πατριαρχείο ακολουθώντας την οικουμενική του απο­στολή, φρόντισε να διαφυλάξει την εθνική ιδιαιτερό­τητα όλων των λαών που βρίσκονταν υπό τη θρη­σκευτική και πνευματική του εποπτεία. Γα σημερινά βαλκανικά κράτη χρωστούν την ύπαρξη τους στην πολιτική τον Πατριαρχείου. Αυτό μπορεί να ενοχλεί σήμερα τον στενά εννοούμενο Ελληνισμό μας, αλλά το Πατριαρχείο δεν μπορεί να αποστεί της οικουμε­νικής αποστολής ή – έστω πολιτικής του.

Υ Γ. Ο Γεννάδιος μετά πενταετία παραιτήθηκε από τον πατριαρχικό θρόνο και αποσύρθηκε στη μονή του των Αγίων Αποστόλων στις Σέρρες. όπου και πέθανε το 1468.

Related posts:

Want more of this? See these Posts:

  1. Αφόρητες οι πιέσεις από ΗΠΑ και Παμμακεδονική στον Γκρούεφσκι για τον Βάσκο
  2. Γράμμα στον Ομπάμα από τον Κώστα Γκαλιμάνη
  3. Κατάπτυστο Γράμμα από την Τουρκική Διασπορά στον Ομπάμα για τον Εορτασμό της 25ης Μαρτίου
  4. Η Ελλάδα στον Β΄ ΠΠ έσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό
  5. Ερώτηση από το Θ.Καράογλου για την εκδίωξη της Χαράς Νικολοπούλου από τον Έβρο
Comments