Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΑΠΑΝΗ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΝ ΠΟΛΙ ΜΕ ΙΣΤΟΡΙΑ 1000 ΕΤΩΝ

ΝΕΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

 

aiges Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΑΠΑΝΗ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΝ ΠΟΛΙ ΜΕ ΙΣΤΟΡΙΑ  1000 ΕΤΩΝ

τοῦ Ἀρχαιολόγου κ. Μανόλη Ἀνδρόνικου

ΒΗΜΑ, 25 Δεκεμβρίου 1959

Θα θυμούνται ίσως οι αναγνώστες του «Βήματος» πως 15 χιλιόμετρα περίπου νοτιοανατολικά από τη Βέροια, δίπλα στο καταπράσινο χωριό της Βεργίνας, βρίσκει κανείς έναν από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς τόπους της Μακεδονίας. Ένα απέραντο νεκροταφείο τύμβων, που πρέπει να χρονολογηθεί στην πρώτη εποχή του σίδερου – 1000-500π.Χ.—έχει προσφέρει ως τώρα πολύτιμα στοιχεία για τον πολιτισμό των μακρινών αυτών χρόνων. Ο λαμπρός ελληνιστικός τάφος, που τον έσκαψε πριν από τον πόλεμο ο καθηγητής Κ.Α.Ρωμαίος, στέκει μοναδικό ακέραιο δείγμα ιωνικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 3ου π.Χ. αιώνα. Ένας δεύτερος ελληνιστικός τάφος, που είχε ανασκαφεί πριν από εκατό περίπου χρόνια από τον Γάλλο αρχαιολόγο L.Heuzey,βρίσκεται σήμερα σε πολύ κακή κατάσταση.

Ο ίδιος Γάλλος αρχαιολόγος σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Doumet και με χορηγία του φιλότεχνου αυτοκράτορα Ναπολέοντα του Γ’ είχεν αρχίσει τις ανασκαφές του τεραστίου ελληνιστικού ανακτόρου που υψωνόταν κάποτε στις βόρειες πλαγιές των Πιερίων, στο ύψωμα νοτιοανατολικά από το χωριό της Βεργίνας. Τότε οι Γάλλοι αρχαιολόγοι το ονόμασαν «ανάκτορο της Παλατίτσας», γιατί το σημερινό χωριό Βεργίνα δεν υπήρχε τότε και το πιο κοντινό χωριό, τα «Παλατίτσια» βρισκόταν μισή ώρα ανατολικά από το παλάτι, και είχε πάρει το όνομα του ακριβώς από τα αρχαία ερείπια.

Τότε σώζονταν ακόμη επάνω από την επιφάνεια του εδάφους αρκετοί σπόνδυλοι κιόνων και μία μικρή εκκλησούλα, Αγία Τριάδα χτισμένη με αρχαίο υλικό επάνω στα ελληνιστικά ερείπια, είχε δώσει το όνομά της στη θέση, που ονομάζεται ως σήμερα έτσι -Αγία Τριάδα- . Τώρα πια δε μένει από την εκκλησία τίποτε• βλέποντας κανείς το σχέδιο της τοποθεσίας στο πρώτο σχετικό δημοσίευμα του L.Heuzey, «Le mont Olympe et l’Acarnanie» το μόνο πράγμα που αναγνωρίζει είναι η μεγάλη βαλανιδιά που χαρίζει ακόμα τον ίσκιο της στον επισκέπτη και στους αρχαιολόγους- πόσο πολύτιμη αλήθεια είναι για τους ανασκαφείς του καλοκαιριού!- όπως θα την χάριζε και πριν από έναν αιώνα.

Οι Γάλλοι έσκαψαν τότε ένα μεγάλο μέρος του ανατολικού τμήματος του ανακτόρου, βρήκαν τους τρεις μνημειακούς προδρόμους, που τους ονόμασαν μεγάλα προπύλαια, και τον κυκλικό χώρο, τη θόλο, που την ονόμασαν πρυτανείο. Στην αναπαράσταση τους φαντάστηκαν πως πέρα από το σημείο που ανάσκαψαν ακολουθούν μια αυλή και ολόγυρα της τριγυρίζουν διάφορα δωμάτια. Πριν από τον πόλεμο το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης έδωσε στον καθηγητή Κ.Α.Ρωμαίο τα υλικά μέσα να συνεχίσει την ανασκαφή του μοναδικού αυτού μακεδονικού μνημείου. Τότε ανασκάφηκε η ανατολική πλευρά της αυλής, δύο μεγάλοι χώροι στο νότιοι τμήμα του.

Ύστερα από την αναγκαστική διακοπή του πολέμου, στα 1954 και 1956, το ίδρυμα Σίγγερ-Πολινιάκ χρηματοδότησε τη συνέχιση της ανασκαφής. Στις δύο αυτές περιόδους ο καθηγητής Ρωμαίος και ο έφορος αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης κ. Χρ. Μακαρόνας αποκάλυψαν σε όλο του το μήκος το βόρειο τοίχο του ανακτόρου, προχώρησαν στην αποκάλυψη της αυλής και παρακολούθησαν τους στυλοβάτες της και στις τέσσερις πλευρές. Τέλος, συνέχισαν την ανασκαφή του νοτίου τμήματος και μας χάρισαν ένα δωμάτιο με λαμπρό μωσαϊκό δάπεδο, δημοσίευμα στο «ΒΗΜΑ» πριν από δύο χρόνια.

Πρόκειται για μια θαυμαστή φυτική σύνθεση, κυκλική που περιβάλλεται από μαίανδρο • οι τέσσερις γωνίες γεμίζουν από ισάριθμες γυναικείες μορφές που μεταβάλλονται κι αυτές στο κάτω μέρος τους σε φυτικά κοσμήματα. Ύστερα από τα ψηφιδωτά της Ολύνθου και προτού ακόμα κερδίσουμε τα εξαίρετα δάπεδα της Πέλλας το έργο αυτό ήταν το πιο σπουδαίο δείγμα της ελληνιστικής τέχνης του ψηφιδωτού. Αλλά και ύστερα από την αποκάλυψη των συνθέσεων της Πέλλας δεν παύει να κρατά τη θέση του με τη δύναμη της σύνθεσης, την ευαισθησία της γραμμής και την πρωτοτυπία των θεμάτων του.

Εφέτος το καλοκαίρι οι ανασκαφές στο ανάκτορο της Παλατίτσας- ή καλύτερα της Βεργίνας-συνεχίστηκαν. Το ίδρυμα Σίγγερ-Πολινιάκ χρηματοδότησε για τελευταία φορά την ανασκαφή. Η Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης αποφάσισε να δεχτεί την πρόταση του ιδρύματος για συνεργασία και να ξαναβρεθεί παρούσα στο παλιό έργο της. Ο καθηγητής Ρωμαίος δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει ο ίδιος τις εργασίες της ανασκαφής. Όμως η πνευματική του παρουσία ήταν αισθητή όχι μονάχα στους νεότερους αρχαιολόγους που εξακολουθούσαν το έργο που εκείνος είχε αρχίσει, αλλά και στους εργάτες της ανασκαφής, που πάντα θυμούνται τον καθηγητή με την απέραντη καλοσύνη κα την αγάπη για τους ανθρώπους που τον βοηθούν στη δουλειά του. Ο έφορος αρχαιοτήτων κ. Χρ.Μακαρόνας αντιπροσώπευε το ίδρυμα Σίγγερ-Πολινιάκ, και τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ο καθηγητής κ. Γ.Μπακαλάκης και ο συντάκτης αυτού του σημειώματος. Επιπλέον εφέτος είχαμε την τύχη να έχουμε πολύτιμο συνεργάτη για αρκετές μέρες και τον καθηγητή της αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου μας κ. Νικ.Μουτσόπουλο. Με πολλή χαρά μπορούμε να πούμε πως η συνεργασία τούτη τεσσάρων ανθρώπων- πράμα όχι συνηθισμένο και όχι εύκολο ατυχώς στην Ελλάδα-, όχι μόνο δε συνάντησε καμιά δυσκολία, αλλά στάθηκε εγκάρδια και γόνιμη.

Κι ακόμη περισσότερο οι δύο Σχολές του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η Φιλοσοφική και η Πολυτεχνική, έδωσαν στην αποστολή αυτή πολύτιμους βοηθούς. Έξι φοιτηταί της Φιλολογίας και ισάριθμοι της Αρχιτεκτονικής πήραν μέρος μερικοί κατά διαστήματα και με συγκεκριμένο αντικείμενο μελέτης. Έτσι η ανασκαφή της Βεργίνας δεν είναι που αποκαλύπτει μόνο τα μοναδικά λείψανα του ανακτόρου αλλά την ίδια στιγμή ετοιμάζει τους νέους αρχαιολόγους και αρχιτέκτονας που θα συνεχίσουν με αγάπη την αρχαιολογική έρευνα.

*

Τρεις στάθηκαν οι αντικειμενικοί σκοποί της εφετινής ανασκαφής. Πρώτος ήταν η συνέχιση του καθαρισμού της αυλής από τη βαθιά και εκτεταμένη επίχωση. Ως τώρα είχε αποκαλυφθεί το ένα τέταρτο της τετράγωνης αυλής και είχαν βρεθεί μέσα στην επίχωση τους πλήθος αρχιτεκτονικά μέλη – σπόνδυλοι, κιονόκρανα, επιστύλια, τρίγλυφα, γείσα – του δωρικού περιστυλίου.

Εφέτος δεν μπορούσε να περιμένει κανείς τέτοια πλούσια ευρήματα, γιατί η ανασκαφή έγινε προς το κέντρο περίπου του τετραγώνου, όπου ήταν απίθανο να είχαν φτάσει, ύστερα από την κατάρρευση, τα διάφορα μέλη. Ωστόσο με την αποκάλυψη της μισής αυλής προσφέρεται πια τόσο στο θεατή, όσο και στον αρχαιολόγο γενική και καθαρή εικόνα του χώρου. Στο σημείο αυτό έγινε μια πρώτη μελέτη του παλιού υλικού, βρέθηκαν τα κομμάτια που συνανήκουν και τοποθετήθηκαν ταιριασμένα έτσι που εύκολα να έχει κανείς το υλικό στη διάθεση του για μελέτη.

Δεύτερος στόχος της ανασκαφής ήταν η έρευνα του ενός από τα δύο μεγάλα δυτικά δωμάτια, νοτίως του οποίου είχε βρεθεί παλαιότερα περίεργος οχετός. Ο προορισμός του οχετού αυτού δεν κατορθώθηκε να προσδιορισθεί ούτε με την εφετινή προσπάθεια. Όμως βεβαιώθηκε απολύτως πως ο μεγάλος αυτός χώρος – 14 x 14 μ περίπου – είχε οροφή και δεν ήταν υπαίθριος όπως είχαμε υποθέσει παλαιότερα. Γιατί σ’ένα τμήμα που αποκαλύφθηκε βρέθηκε ακριβώς επάνω από το μαρμαροθετημένο δάπεδό του πλούσια στρώση κεραμιδιών.

Ο τρίτος και σπουδαιότερος τομέας της ανασκαφής ήταν η νότια πλευρά του ανακτόρου. Στην προηγούμενη ανασκαφική περίοδο είχε αποκαλυφθεί το δωμάτιο με το ψηφιδωτό, που αναφέραμε. Τώρα συνεχίστηκε η εργασία σε όλο το μήκος της νότιας πλευράς δυτικά από το δωμάτιο αυτό. Όπως βλέπει κανείς στην γενική άποψη της φωτογραφίας, που είναι παρμένη έξω από το δυτικό τοίχο του ανακτόρου – κοντά στο νότιο πέρας του – οι παλιές εργασίες έφτασαν ως το σημείο του βάθους που διακρίνεται ένας σωρός χώμα μέσα στο δωμάτιο. Πρόκειται για το χώμα που σωρεύτηκε για την εξασφάλιση της ψηφιδωτής συνθέσεως.

Andronikos Aiges Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΑΠΑΝΗ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΙ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΝ ΠΟΛΙ ΜΕ ΙΣΤΟΡΙΑ  1000 ΕΤΩΝ

Όλοι οι υπόλοιποι χώροι, ως το πρώτο πλάνο της φωτογραφίας , αποκαλύφθηκαν εφέτος. Έτσι δυτικά του δωματίου με το ψηφιδωτό διαπιστώσαμε την ύπαρξη ενός ορθογωνίου χώρου με τρεις λαμπρούς αμφικίονες στην είσοδό του προς τη στοά. Οι βάσεις τους σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση και είναι τα μόνα αρχιτεκτονικά μέλη – εκτός από τα κατώφλια – που βρέθηκαν στην αρχική τους θέση. Στη συνέχεια – δυτικά δηλαδή – από το χώρο αυτό υπάρχει άλλο δωμάτιο, τετράγωνο με ψηφιδωτό δάπεδο. Ατυχώς από αυτό σώζεται μόνο ο μαίανδρος του πλαισίου και λείψανα των μορφών του κέντρου που πρέπει να παρίσταναι τρίτωνες επάνω σε δελφίνια ή κάποιο παρόμοιο θέμα. Το δωμάτιο αυτό, όπως και το άλλο με το ψηφιδωτό, είχαν θύρες προς το χώρο με τους αμφικίονες. Έτσι δημιουργείται μια ενότητα των τριών αυτών χώρων • τον μεγαλύτερο κεντρικό, με τα τέσσερα ανοίγματα προς την στοά, που έδινε φως και αέρα και στους δύο παράπλευρους, μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε «προστάδα». Μια τέτοια διαρρύθμιση θα την περιμέναμε στην αντίθετη πλευρά του ανακτόρου, τη βόρειο, ώστε η «προστάδα» να ανοίγεται προς νότο, όπως είναι το κανονικό στα ελληνικά σπίτια. Αλλά αν δεν βρεθεί και στο αντίστοιχο τμήμα, που είναι ακόμη άσκαφτο, μπορεί να υποθέσουμε πως η διαμόρφωση του εδάφους ανάγκασε τον αρχιτέκτονα να αναστρέψει το συγκεκριμένο σχέδιο.

Ύστερα από τους χώρους αυτούς, πάντα προς τα δυτικά, ακολουθεί ένα ακόμη τετράγωνο δωμάτιο με πλαίσιο ελαφρά υπερυψωμένο και ψηφιδωτό δάπεδο που διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Ατυχώς το ψηφιδωτό αυτό δεν έχει καμιά απολύτως παράσταση ούτε καν γεωμετρική διακόσμηση. Αν σκεφτούμε πως και το άλλο ψηφιδωτό που σώθηκε έχει μόνο φυτικές παραστάσεις, περνά από το μυαλό μας η υποψία μήπως η καταστροφή του δαπέδου με τις παραστάσεις, ακόμη και του δαπέδου της προστάδος ( από το οποίο μονάχα η λίθινη υπόστρωση έχει απομείνει) είναι έργο σκόπιμο, ίσως χριστιανών που σκανδαλίζονταν από τα παγανιστικά θέματα και τις γυμνές ανθρώπινες μορφές.

Τέλος, δύο ακόμη χώροι αποκαλύφθηκαν εφέτος , αλλά από τα στοιχεία που έχουμε μπορούμε να πούμε πως δεν έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Εν τούτοις, στην επίχωση του μεσοτοίχου των δύο αυτών δωματίων βρέθηκε κάτι που κανείς δεν μπορούσε να το περιμένει: ένας λίθινος πέλεκυς και λίγα όστρακα αναμφισβήτητα προϊστορικά. Βέβαια δεν έχουν καμιά σχέση με το ελληνιστικό ανάκτορο, μαρτυρούν όμως πως εκεί κάπου πρέπει να υπάρχουν λείψανα προϊστορικού συνοικισμού. Και με τη διαπίστωση αυτή συνδέεται μια ακόμη εξακρίβωση που έγινε τυχαία έχει όμως εντελώς ιδιαίτερη σημασία.

Όπως αναφέραμε στην αρχή, έξω από το χωριό, κάτω στην πεδιάδα, υπάρχει το μοναδικό για την Ελλάδα νεκροταφείο τύμβων, που ανήκει στην πρώτη εποχή του σιδήρου. Οι ταφές που περικλείουν οι τύμβοι αυτοί χρονολογούνται από τον 10ον ως τον 6ον π.Χ. αιώνα, πράγμα που μαρτυρεί πως πρέπει να υπήρχε κάπου εκεί ένας συνοικισμός αρκετά μεγάλος με αδιάλειπτη ζωή.

Είχε γίνει η σκέψη πως ο συνοικισμός αυτός μπορούσε να βρίσκεται στο υψίπεδο που απλώνεται βορείως του ανακτόρου. Πολύ ισχνές ήταν οι ενδείξεις που θα έκαναν την υπόθεση αυτή αναντίρρητη. Εφέτος ήρθε η χειροπιαστή απόδειξη πως πραγματικά σ’ αυτή τη θέση, κάτω από το στρώμα των ελληνιστικών λειψάνων, υπήρξε κάποτε ένας παλιότερος συνοικισμός. Ο καθηγητής κ. Μπακαλάκης βρήκε μια μέρα κάπου εκεί λίγα όστρακα και μια χαρακτηριστική λαβή που ανήκουν σε αγγεία όμοια με του προϊστορικού νεκροταφείου. Δύο μικροί λάκκοι που ανοίχτηκαν επιβεβαίωσαν το γεγονός, γιατί μας έδωσαν κι άλλα τέτοια κομμάτια.

Ώστε στη Βεργίνα έχουμε μια πόλη ή έναν οικισμό που αρχίζει να υπάρχει στα 1000 π.Χ. περίπου και χωρίς καμιά διακοπή συνεχίζει τη ζωή του ως τους ελληνιστικούς και τους ρωμαϊκούς ακόμη χρόνους. Το γεγονός είναι πολύ αξιόλογο και αξίζει να εξακολουθήσουν οι έρευνες σε μεγαλύτερη κλίμακα και με περισσότερη ένταση. Γιατί τώρα πια η ανασκαφή του ανακτόρου και των τύμβων συνδέονται στενά σε μια ενότητα. Και δεν απομένει παρά να αναζητήσουμε και να βρούμε τα ίχνη των ενδιάμεσων εποχών – 5ος και 4ος αιώνας-.

Από τον 4ο αιώνα είχαμε ως τώρα μια επιτύμβια μαρμάρινη στήλη με καλή ανάγλυφη παράσταση και ένα τετράστιχο επίγραμμα. Εφέτος βρήκαμε κι έναν τάφο, συλημένο βέβαια, αλλά στη νεκρική πυρά του, που είχε μείνει ανέπαφη, βρέθηκαν αρκετά αγγεία του 4ου αιώνα. Ώστε οι μάρτυρες αυτής της περιόδου αυξάνουν μέρα με την μέρα. Και μένει το κενό του 5ου αιώνα. Αλλά κα σ’ αυτό το σημείο σταθήκαμε τυχεροί. Μέσα στο ίδιο το ελληνιστικό ανάκτορο, σε μερικά τμήματα, όπου για διαφόρους λόγους έγιναν τομές βαθύτερες βρέθηκαν κομμάτια αγγείων και πήλινα αρχιτεκτονικά μέλη που χρονολογούνται με απόλυτη βεβαιότητα μέσα στον 5ον αιώνα.

*

Είναι φανερό, νομίζω, το ενδιαφέρον που αποκτά πια η αρχαιολογική έρευνα της Βεργίνας. Είναι ο μόνος τόπος της Μακεδονίας, όπου έχουμε τόσο πλούσια λείψανα του προϊστορικού παρελθόντος και της ελληνιστικής του ακμής.

Και το κάπως άσημο αρχαίο όνομα της Βάλλας, που δίνουμε στην πόλη αυτή, μπορεί και πρέπει ν’αποκτήσει την αξία που του ταιριάζει. Την υποχρέωση την παίρνει επάνω του κατά κύριο λόγο το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης , αφού το ίδρυμα Σίγγερ-Πολινιάκ, που με την κατανόηση του προέδρου του κ. Περ. Αργυρόπουλου βοήθησε όσο μπορούσε , δεν έχει πια τις υλικές δυνάμεις να εξακολουθήσει τη χορηγία. Αλλά στον τομέα της έρευνας, στο νεκροταφείο των τύμβων, όπου η εφετεινή ανασκαφή μας απέδωσε θαυμάσια ευρήματα, το λόγο έχει η Αρχαιολογική Εταιρεία που χρηματοδοτεί από το 1952 τις ανασκαφές. Για τα αποτελέσματα αυτής της ανασκαφής μπορούμε να μιλήσουμε όταν τα ανακοινώσει η Αρχαιολογική Εταιρεία.

Έτσι μαζί με τη συνεργασία των αρχαιολόγων τα πράγματα οδηγούν και σε μια συνεργασία ανωτάτων Πνευματικών Ιδρυμάτων και Οργανισμών πράγμα που οφείλουμε και να το ευχόμαστε και να το χαιρόμαστε.

Related posts:

Want more of this? See these Posts:

  1. Σάμος – Mας αδελφοποίη​σαν με το ζόρι με τους Σκοπι​ανούς!!!
  2. To Εθνικιστικό κόμμα Ουράνιο Τόξο συναντήθηκε με με τους επικεφαλής του I.C.G. (International Crisis Group)
  3. Τα Σκόπια ανάμεσα στις πρώτες χώρες διακίνησης γυναικών και παιδιών που έχουν πέσει θύματα εμπορίου λευκής σαρκός με σκοπό την σεξουαλική εκμετάλλευση, σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του State Department
  4. Σκόπια: «Όλα καλά με το άγαλμα, τι σχέση όμως, έχουν οι Σλάβοι με τους αρχαίους Μακεδόνες»
  5. Διεθνής Κοινότητα προς Σκόπια : Βρείτε τα με την Ελλάδα αλλιώς μένετε απέξω
Comments