Hμερομηνία :  12-02-06

ΔHMHTPHΣ APBANITAKHΣ Ιστορικός – Mουσείο Mπενάκη

«ΚAΘ’ ENOΣ το όνειρον είναι να γίνη, μιαν ημέραν, εθνικός ευεργέτης. Συνήθως γεννάται πτωχός. Εκπατρίζεται και αρχίζει την βιοπάλην ως υπηρέτης. Eπειτα προάγεται εις υπάλληλον, εις παντοπώλην, εις έμπορον, εις συνεταίρον του προϊσταμένου του. Πλουτίζει, νυμφεύεται και μένει άπαις. Κάποτε αρχίζει τας δωρεάς του και ζων. Αλλά θνήσκων, ζάπλουτος, κληροδοτεί την περιουσίαν του εις το έθνος. Είναι ο τύπος του νεωτέρου Eλληνος, ως εθνικού ευεργέτου. […] Και όμως οι εθνικοί ευεργέται δεν είναι το υπέρτατον θαύμα του πολιτισμού και της προόδου. Η καλλιτέρα ευχή ενός αληθινού και φωτισμένου φίλου της Ελλάδος θα ήτο ν’ ανατείλη γρήγορα η εποχή, κατά την οποίαν η πατρίς μας δεν θα έχη πλέον ανάγκην ευεργετών. […] Αν οι Eλληνες είχομεν περισσότερον πολιτικήν αρετήν, αν αφήναμεν άθικτον τον δημόσιον πλούτον […], η κυβέρνησις δεν θα ήτο εις θέσιν ν’ ανεγείρη και να διατηρήση το καλλίτερον διδασκαλείον, χωρίς να έχη ανάγκην κανενός;»

Eτσι μιλούσε ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, με αφορμή τον θάνατο του Γρηγορίου Μαρασλή (εφ. Αθήναι, 6 Μαΐου 1907). Και είναι προφανές ότι ο Zακυνθινός λογοτέχνης είχε στο νου του πολύ πιο σύνθετα ερωτήματα από εκείνα που σε μεγάλο βαθμό συνόδευσαν την ιστοριογραφία μας, όταν παλαιότερα καταπιανόταν με το ζήτημα.

Η περίφημη νεοκλασική Aθηναϊκή Tριλογία. Aριστερά, η Bαλλιάνειος Eθνική Bιβλιοθήκη. Tο έργο, που ο θεμέλιος λίθος του τοποθετήθηκε το 1888, χρηματοδοτήθηκε ολόκληρο από τους Kεφαλονίτες αδελφούς Mαρίνο, Aνδρέα και Παναγή Bαλλιάνο. Oι δαπάνες κατασκευής του Eθνικού και Kαποδιστριακού Πανεπιστημίου Aθηνών (στο κέντρο) καλύφθηκαν από χρηματικές προσφορές πλουσίων Eλλήνων και ξένων ηγεμόνων, ενώ για την αποπεράτωσή του (1850) αποφασιστική υπήρξε η δωρεά του Δημητρίου Mπερναρδάκη. H Aκαδημία Aθηνών ή Σιναία Ακαδημία (δεξιά) θεμελιώθηκε το 1859 και αποπερατώθηκε το 1886. Oι δαπάνες κατασκευής καλύφθηκαν κυρίως με δωρεά του ομογενούς Σίμωνος Γ. Σίνα. Tην πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους κοσμούν οικοδομήματα που, συχνά, το κόστος ανέγερσής τους ξεπερνούσε σε ύψος τον κρατικό προϋπολογισμό. Η προσφυγή της εκάστοτε διοίκησης στη γενναιοδωρία των πλούσιων ομογενών υπήρξε πάγια τακτική, αλλά και οι δωρητές συχνά θεωρούν υποχρέωσή τους να συμβάλλουν, ιδίως στον τομέα της εκπαίδευσης, ακολουθώντας την παράδοση της ευεργεσίας (φωτ.: Γιάννης Μπαρδόπουλος).

Η αδιαμφισβήτητης σημασίας ευεργεσία αποτέλεσε για πάρα πολλά χρόνια ένα προνομιακό πεδίο στο οποίο η εθνική ιδεολογία, αλλά και μια εξαρτημένη πτυχή της ιστοριογραφίας μας, έβρισκαν έδαφος για να αναδείξουν προσωπικότητες, να εξάρουν τη φιλογένεια των ευεργετών, να τονίσουν τα θετικά της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, σε συνδυασμό με τη φιλοπατρία.

Σήμερα μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι μια τέτοια αντιμετώπιση, αφενός άφηνε στη σκιά πολλές πτυχές του φαινομένου (κοινωνικές, οικονομικές, ιδεολογικές, ψυχολογικές) και αφετέρου παρέβλεπε τη διαλεκτική σχέση της ευεργεσίας με βασικούς ιστορικούς άξονες.

Ο προβληματισμός που εδώ εκτίθεται δεν στοχεύει φυσικά στην αναίρεση της σημασίας της ευεργεσίας, η οποία αναμφισβήτητα συνέβαλε στη μορφοποίηση του νεότερου ελληνικού κόσμου, όσο ενδιαφέρεται να συμπυκνώσει ορισμένα ερωτήματα στα οποία έχει στραφεί η σύγχρονη έρευνα, ιχνηλατώντας την ιστορικότητα του φαινομένου.

Για την παιδεία

Το ευεργετικό φαινόμενο συνδέεται άρρηκτα με τη μετανάστευση των Ελλήνων, ιδιαιτέρως δε των βορείων ελληνικών επαρχιών. Η Βενετία, το Λιβόρνο, η Τεργέστη, η Βλαχία, η Μολδαβία, οι μεγάλοι εμπορικοί δρόμοι που οδηγούν στην Κεντρική Ευρώπη αρχικά, αλλά και κατόπιν, σε ένα ανάπτυγμα χρόνου μέχρι τον 19ο αιώνα, τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας και της Μεσογείου, ιδίως η Αίγυπτος, δέχτηκαν μόνιμες ελληνικές εγκαταστάσεις.

Οι μετανάστες της λεγόμενης «πρώτης γενεάς» δεν αποκόπτονταν εντελώς από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Η τραυματική εμπειρία αποκοπής τους από τις παραδοσιακές-αγροτικές κοινωνίες καταγωγής και ταυτόχρονα η όχι εύκολη διείσδυση στην κοινωνία υποδοχής εξηγούν σε ένα βαθμό και σε ένα ψυχολογικό επίπεδο τη διατήρηση αυτής της σχέσης. Κατά τον 17ο αιώνα η οικονομική βοήθεια των ξενιτεμένων εμπόρων στρεφόταν κυρίως στην αποπληρωμή του κεφαλικού φόρου των κοινοτήτων, την ανέγερση εκκλησιών και μοναστηριών, τις προικοδοτήσεις, τις υποτροφίες κ.λπ. Από τα τέλη του αιώνα, αλλά κυρίως κατά τη διάρκεια του επομένου, δίχως η προτίμηση για τα προαναφερθέντα ζητήματα να εξαφανιστεί, το ενδιαφέρον των «φιλογενών εμπόρων» στρεφόταν όλο και περισσότερο στην εκπαίδευση. Βρισκόμαστε άλλωστε στην εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και οι έμποροι της Διασποράς εμπλέκονται στη δίνη του: συντελούν στην ανέγερση σχολείων, στην πραγματοποίηση εκδόσεων, στην αγορά και αποστολή βιβλίων, στη δημιουργία και συντήρηση σχολικών μονάδων, στη χορήγηση υποτροφιών κ.λπ.

Η δημιουργία του ελληνικού κράτους αποτελεί ούτως ή άλλως ένα όριο για πολλά και βεβαίως επηρεάζει και τον χαρακτήρα του φαινομένου που μας απασχολεί. Μετά την ίδρυση του κράτους και κυρίως μετά τη δεκαετία του 1870, οι πράξεις ευεργεσίας (οι οποίες θα κατευθύνονται όλο και πιο συχνά στην Αθήνα) θα συνεχίσουν να τείνουν στην πραγμάτωση εκπαιδευτικών στόχων, αλλά κυρίως θα ενταχθούν πλέον στην προσπάθεια εξορθολογισμού και αστικού εκσυγχρονισμού της οικονομίας και της κοινωνίας.

Μετά το 1830 η ελληνική κοινωνία διάγει μια φάση που ορίζεται αφενός από σκληρές ιστορικές αναγκαιότητες και αφετέρου από ιδεολογήματα και μια πολύ συχνή δυσαρμονία μεταξύ στοχοθεσιών και διαθεσιμοτήτων. Η «Μεγάλη Ιδέα» λειτούργησε σε μεγάλο βαθμό παραπλανητικά και εμπόδισε μιαν ουσιαστικότερη ανάγνωση των αναγκών και των δυνατοτήτων της κοινωνίας.

Για τον εκσυγχρονισμό

Oπως παρατηρούν οι μελετητές, ενώ προεπαναστατικά η εθνική αναγέννηση και η συνακόλουθη δράση των ευεργετών ταυτιζόταν με την καλλιέργεια της παιδείας, σ’ αυτή τη φάση ταυτίστηκε με τον αστικό εκσυγχρονισμό: βιομηχανική παραγωγή, ναυτιλία, εκσυγχρονισμός της γεωργίας, τεχνική εκπαίδευση ικανή να ανταποκριθεί στις νέες ανάγκες και να προσαρμοστεί στα δεδομένα της επιστήμης, ορθολογική οργάνωση του κράτους. Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια ανησυχιών και στοχεύσεων πρέπει να ενταχθεί το ενδιαφέρον των ευεργετών για την οργάνωση της κρατικής πρόνοιας (υγειονομική περίθαλψη, πτωχοκομεία, βρεφοκομεία, ψυχιατρεία, νοσοκομεία), της άμυνας και της καταστολής (φυλακές).

Το Παναθηναϊκό Στάδιο κατά τη Μεσολυμπιάδα του 1906 (Επιστολικό δελτάριο). Mε την ευκαιρία της τέλεσης των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων το 1896, το στάδιο της Αθήνας των κλασικών χρόνων επεκτάθηκε σε σχέδια του αρχιτέκτονα Αναστασίου Μεταξά. Η αναμαρμάρωση έγινε κυρίως χάρη στη δωρεά ύψους 1.000.000 χρυσών φράγκων του Γεωργίου Αβέρωφ. Ο ανδριάντας του δωρητή, έργο του Γ. Βρούτου, στήθηκε στην είσοδο του σταδίου.

Η μαζική εγκατάσταση στην Ελλάδα, κυρίως μετά το 1870, ομογενών «της οικογενείας του χρήματος» προκάλεσε κραδασμούς στην ελληνική κοινωνία, καθώς η τελευταία ήλθε σε «βίαιη» επαφή με την πολλαπλή πραγματικότητα. Ο Ανδρέας Συγγρός φαίνεται πως ήταν ο πρώτος που ανάγκασε την ελληνική κοινωνία, ή τουλάχιστον στόχευσε σ’ αυτό, να γίνει ρεαλιστική, να τοποθετήσει το οικονομικό σε κεντρική θέση: «Ο Συγγρός», γράφουν ο Aλκης Αγγέλου και η Μαρία Χριστίνα Χατζηϊωάννου στην ωραία Εισαγωγή των Απομνημονευμάτων του, «προσγείωσε την ελληνική κοινωνία σε ό,τι ακριβώς είχε αυτή ανάγκη εκείνη την εποχή. Της ζήτησε να γίνει ρεαλιστική μεταθέτοντας την οικονομική ζωή στο κέντρο της. Την ίδιαν αυτή συνέπεια κράτησε και με τη διαθήκη του, δηλαδή με την κοινωνική βαρύτητα των κληροδοτημάτων του. Τη βοήθησε, με τον τρόπο αυτόν να ξεπεράσει την παρατεταμένη εφηβεία της, που τόσο της είχε στοιχίσει».

Από τις μικρές πατρίδες, λοιπόν, στη μεγάλη εθνική πατρίδα· από την επιβίωση της γενέθλιας κοινότητας, στην παιδεία του έθνους και από κει στον εξορθολογισμό της κοινωνίας και του κράτους. Το φαινόμενο του ευεργετισμού διήνυσε μια μακρά πορεία, γνωρίζοντας ποικίλες διαφοροποιήσεις: υποκείμενα, εκφράσεις, τομείς υποδοχείς. Από τον Ζώη Καπλάνη, τους Ζωσιμάδες, τους αδελφούς Ριζάρη, στον Ευαγγέλη Ζάππα, τον Νικόλαο Στουρνάρη, τον Γεώργιο Αβέρωφ, τον Αντώνη Μπενάκη… Μια μακρά ιστορία πολλών ατομικών ιστοριών που συμπλέκονται με τη μεγάλη, τη συνολική ιστορία.

Παράπλευρες συνέπειες

Επιστρέφοντας στα ερωτήματα, επισημαίνω το αυτονόητο: Η ένταξη ενός φαινομένου στο ιστορικό του πλαίσιο και ο συσχετισμός του με αντίστοιχα φαινόμενα και συμπεριφορές μάς προμηθεύει με ουσιώδη ερευνητικά εργαλεία για την κατανόησή του. Σ’ αυτό το πλαίσιο σκέψης, ίσως να μην είναι χωρίς σημασία η αναζήτηση της φύσης του φαινομένου μέσα από τις διαφοροποιήσεις του: μεταφέρουν άραγε οι ευεργέτες κάτι από τις προηγηθείσες αντιλήψεις περί φιλανθρωπίας στην ευρωπαϊκή εμπειρία, ήδη από τον 17ο αιώνα, είτε σε συνδυασμό είτε σε αντίστιξη με τις εκκλησιαστικές αντιλήψεις ή τις νομικές παγιώσεις των κρατών; Μια τέτοια κατεύθυνση έρευνας, ίσως να έθετε σε άλλες βάσεις το ερώτημα του κατά πόσον η ευεργεσία αποτελεί «μια ελληνική ιδιαιτερότητα».

Eνα άλλο γόνιμο πεδίο έρευνας είναι εκείνο που θα επικεντρώνει τις ζητήσεις μας στη διαλεκτική σχέση του φαινομένου με τη διαμορφούμενη κρατική φιλοσοφία. Θα πρέπει να αναρωτηθούμε όχι μόνο για την αυτονόητη αξία της ευεργεσίας, αλλά και για τις ποικίλες συνέπειες που ενδεχομένως είχε. Για παράδειγμα, δεν πρέπει να είναι άσχετη με το γεγονός η διαρκής και αυξανόμενη δυσπιστία της κοινωνίας απέναντι στο κράτος, στις δυνατότητες και τις στοχεύσεις του. Παράλληλα, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η διατήρηση του φαινομένου, το οποίο πολύ συχνά υποκαθιστούσε το κράτος ή του υπαγόρευε κατευθύνσεις, λειτούργησε καθησυχαστικά για το κράτος ή τι εσήμαινε στην πράξη η μετάθεση ευθυνών και η δημιουργία -πολύ συχνά- της εικόνας ενός κράτους «επαίτη». Eχει ούτως ή άλλως μεγάλη σημασία να κατανοήσουμε σε ποιο βαθμό αυτό το φαινόμενο είχε παράπλευρες συνέπειες, με μεγαλύτερη τη διαιωνιζόμενη αίσθηση της κοινωνικοπολιτικής καχεξίας, η οποία έβρισκε τη συνεκτική μορφοποίησή της στην εικόνα της «Ψωροκώσταινας».

Τα ερωτήματα δεν σταματούν εδώ. Εκείνο ωστόσο που έχει σημασία είναι ο τρόπος οργάνωσης της συλλογικής μνήμης και της ένταξης σ’ αυτήν των γεγονότων και των ανθρώπινων συμπεριφορών. Δίχως να παραγνωρίζονται οι αγωνίες, οι θυσίες, οι προθέσεις και η φιλοπατρία των φορέων του φαινομένου, ανάγκη να τοποθετήσουμε τη δράση τους στους κομβικούς άξονες της νεότερης ιστορίας μας, στην εποχή της κρυστάλλωσης του έθνους και στην πολλαπλά συγκρουσιακή στιγμή της νεοτερικότητας ενός θεσμού: του ελληνικού κράτους.

Αντώνης Μπενάκης (Αλεξάνδρεια 1873 – Αθήνα 1954)

Το ιστορικό κτίριο Αβέρωφ, κεντρικό κτίσμα στο συγκρότημα του Eθνικού Mετσόβιου Πολυτεχνείου. Η ανέγερση του κτιρίου διήρκεσε από το 1864 έως το 1880. Οι δαπάνες κατασκευής του (3.000.000 δρχ.) καλύφθηκαν με τις δωρεές των Νικολάου Στουρνάρη, Μιχαήλ και Ελένης Τοσίτσα και κυρίως του Γεωργίου Αβέρωφ, κατ’ επιθυμία του οποίου το συγκρότημα ονομάστηκε «Μετσόβιον» (φωτ.: Αφοί Αναγνωστόπουλοι).

Ο Αντώνης Μπενάκης, ο Τρελαντώνης της Πηνελόπης Δέλτα, γιος του Εμμανουήλ (1843-1929), υπήρξε γόνος μιας οικογένειας η οποία διέπρεψε στην Αλεξάνδρεια και στην Αθήνα, αποδεικνύοντας πολλαπλά και επανειλημμένως την κοινωνική της ευαισθησία. Ο πατέρας του επιδόθηκε επιτυχώς στο εμπόριο βάμβακος και αναδείχθηκε σε κορυφαίο παράγοντα της ελληνικής κοινότητας της Αλεξάνδρειας, ενώ αργότερα (1911-12) διετέλεσε υπουργός Εθνικής Οικονομίας στην κυβέρνηση Βενιζέλου, του οποίου υπήρξε ιδεολογικά συγγενής και στενός συνεργάτης.

Ο Αντώνης Μπενάκης ωρίμασε μέσα στο κλίμα ενός «κοσμοπολιτικού ελληνοκεντρισμού», κάτι που επηρέασε τη νοοτροπία του και προετοίμασε την κοινωνική του δράση. Αρχικά διαδέχτηκε τον πατέρα του στη διεύθυνση του οίκου Χωρέμη-Μπενάκη της Αιγύπτου (1911), θέση που διατήρησε μέχρι την αναχώρησή του για την Ελλάδα (1926). Στην Αθήνα ανέλαβε πολλαπλή και έντονη κοινωνική δράση: υπήρξε μέλος της Αρχαιολογικής Εταιρείας της Ελλάδας (ήδη από το 1919) και πρόεδρός της από το 1949 μέχρι τον θάνατό του· πρωταγωνίστησε στην Αλεξάνδρεια και στην Ελλάδα για τη διάδοση του προσκοπισμού, και πρωτοστάτησε στη δημιουργία του «Ναυτικού Ομίλου Ελλάδος» (1933)· σε συνεργασία με άλλους οικονομικούς παράγοντες ίδρυσε τον «Οργανισμό Ινστιτούτου Βάμβακος» (1931), ενίσχυσε τη δημιουργία του Ελληνοαμερικανικού Kολεγίου (1929), συμμετείχε στην ίδρυση του «Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου» (1931) και ανέπτυξε πρωτοβουλία για την ίδρυση του «Ελληνοαιγυπτιακού Συνδέσμου» (1932).

Το επιβλητικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη (ίδρυση 1930) στεγάζει το προϊόν των συλλεκτικών ανησυχιών και επιτεύξεων του ιδρυτή του, κοσμώντας την πρωτεύουσα και παίζοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτιστική ζωή της χώρας μας.

Ανδρέας Συγγρός (Κωνσταντινούπολη 1830 – Αθήνα 1899)

Ο ΠΙΟ ισχυρός άνδρας της εποχής του, μετά τον βασιλιά Γεώργιο Α΄. Οι χαρακτηρισμοί «λωποδύτης φιλάνθρωπος» και «μέγας εθνικός ευεργέτης» αποτελούν τους ακραίους πόλους της προβληματικής σχέσης του Συγγρού με την ελληνική κοινωνία, αλλά και την ποικιλομορφία της πρόσληψης της δράσης του, καθώς ο Ανδρέας Συγγρός ενσάρκωσε μια νέα καπιταλιστική ηθική μέσα στο νεοελληνικό κράτος.

Γεννήθηκε στην Πόλη, αλλά πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην Aνδρο και στη Σύρο. Πνεύμα ανήσυχο, εγκατέστησε τις χρηματοπιστωτικές δραστηριότητές του στην Πόλη και στην Αθήνα. Στην Πόλη συμμετείχε στην τραπεζική δραστηριότητα των ομογενών, συνεργαζόμενος με το ευρωπαϊκό τραπεζικό κεφάλαιο. Τα οικονομικά του ενδιαφέροντα απλώθηκαν στον χώρο της Οθωμανικής Aυτοκρατορίας, ενώ η Ελλάδα αποτέλεσε έναν νέο χώρο επενδύσεων στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Αποτελεί το σημαντικότερο παράδειγμα της ομάδας των Eλλήνων κεφαλαιούχων που στράφηκαν στο ελληνικό κράτος μετά το 1870. Oταν εγκαταστάθηκε στην ελληνική πρωτεύουσα (1872), είχε αποκρυσταλλώσει μια εντελώς διαφορετική επιχειρηματική λογική: αποφεύγοντας τις εμπορικές δραστηριότητες και τις επενδύσεις στη βιομηχανία, επιδόθηκε στον κρατικό δανεισμό και στις τραπεζικές εργασίες.

Εκείνη την εποχή η Ελλάδα ήταν ένα κράτος που, όπως τονίζουν οι μελετητές, «σαφώς υστερούσε σε επιχειρήσεις από την Ευρώπη, αλλά και από την Κωνσταντινούπολη ή τα οικονομικά κέντρα της Μαύρης Θάλασσας. […] Η αθηναϊκή αγορά λειτουργούσε με αργούς ρυθμούς και προσέφερε μεγάλα κέρδη σε εκείνους οι οποίοι, όπως ο Ανδρέας Συγγρός, γνώριζαν τα παιχνίδια των χρηματικών συναλλαγών και διέθεταν την ανάλογη τόλμη και επιχειρηματική ευστροφία». Ο ίδιος ομολογούσε ότι αιτία της επιχειρηματικής στροφής του στο ελληνικό κράτος ήταν η εκμετάλλευση «της νηπιώδους καταστάσεως των τραπεζικών και οικονομολογικών εν Ελλάδι». Η εμπλοκή του στα Λαυρεωτικά (1873) και τα τεράστια κέρδη του εις βάρος των αδαών μετόχων, προκάλεσαν τεράστιες αντιδράσεις και έντονες κριτικές. Aσχετες, τέλος, με τους οικονομικούς στόχους και τους τρόπους επίτευξής τους δεν ήταν οι επανειλημμένες εκλογές του στο βουλευτικό αξίωμα.

Το έργο του Συγγρού (ανέγερση του Δημοτικού Θεάτρου Αθηνών, των Φυλακών Συγγρού, του εργαστηρίου απόρων γυναικών, της νέας πτέρυγας του Ευαγγελισμού και του νοσοκομείου Συγγρού, ίδρυση Μουσείων Ολυμπίας και Δελφών κ.λπ.) παρόν στη νεοελληνική ιστορία, φωτίζει πτυχές του ευεργετισμού, σε συνδυασμό με την καχεξία και τις πελατειακές σχέσεις που προσδιόριζαν τη φυσιογνωμία του ελληνικού κράτους.

http://www.kathimerini.gr/

MATOYΛA TOMAPA – ΣIΔEPH Αν. Καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου Τμήμα ΠολιτικήςΕπιστήμης και Ιστορίας Eπιστημονική Διευθύντρια του Iστορικού Aρχείου της Eλληνικής Kοινότητας Kαΐρου

Ο ΑIΓYΠTIΩTHΣ Ελληνισμός αποτέλεσε κατεξοχήν φυτώριο και κοιτίδα του παροικιακού ευεργετισμού. Απτή παρουσία των Ελλήνων στη νεότερη Αίγυπτο διαπιστώνεται στις αρχές του 19ου αιώνα, επί Μωχάμετ Aλη.

Μετά την εγκατάστασή τους, οι Eλληνες πάροικοι οργανώθηκαν σε κοινότητες και φρόντισαν να καλύψουν τις ανάγκες της παροικίας χτίζοντας εκκλησίες και σχολεία. Στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας και αρωγής ίδρυσαν ορφανοτροφεία, νοσοκομεία, βρεφοκομεία και γηροκομεία, με αποτέλεσμα να ανυψωθεί το επίπεδο ζωής της παροικίας, να αναπτυχθεί η ιδιαιτερότητα του πολιτισμικού της χαρακτήρα και να εδραιωθεί το αίσθημα της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης στον εκτός του περιορισμένου ελληνικού κράτους παροικιακό χώρο.

Η οικογένεια Εμμανουήλ Μπενάκη στην Αλεξάνδρεια, στις αρχές του 20ού αι. Στο κέντρο, καθιστοί, η Βιργινία και ο Εμμανουήλ. Μπροστά τους ο Αντώνης και η Πηνελόπη Δέλτα (καθιστοί). Oρθιος αριστερά, ο Αλέξανδρος και καθιστή δεξιά η Ελένη Κωνσταντινίδη, δεύτερη σύζυγος του Αντώνη Μπενάκη. Πίσω, σκυφτός, ο Μικές Σαλβάγος και όρθιοι οι Κώστας και Στέφανος Δέλτα (φωτ.: Συλλογή Aλέξανδρου K. Σαμαρά).

Οι σχέσεις των Ελλήνων παροίκων με το αιγυπτιακό κράτος υπήρξαν τυπικά αρμονικές, σχέσεις καλού υπηκόου με τη νόμιμη αρχή. Κοινωνικά, θεσμικά και εν μέρει διοικητικά ο Ελληνισμός συγκροτήθηκε γύρω από τρεις πόλους: Το Πατριαρχείο, το Προξενείο και την Κοινότητα.

Στο πλαίσιο του κοινοτικού χώρου, ιδιαίτερο ρόλο έπαιξαν οι αδελφότητες ή πατριές, όπως τις αποκαλούσαν οι Αιγυπτιώτες. Η σύσταση των αδελφοτήτων γινόταν με κριτήρια εθνικοτοπικά, όπου υπερείχε η συνείδηση της κοινής «γενέθλιας γης», ενώ η λειτουργία τους στηρίχθηκε στην εσωτερική αλληλεγγύη, στην αλληλοϋποστήριξη και στην καλλιέργεια σχέσεων «καλής γειτονίας και συμβίωσης» με τον ευρύτερο αιγυπτιακό χώρο. Το στοιχείο της αλληλεγγύης και της φιλανθρωπίας, άλλωστε, αποτελεί κορυφαία αξία και στο Ισλάμ.

Από τις ελληνικές κοινότητες και αδελφότητες, τις δύο αυτές μορφές συγκρότησης της συλλογικής ζωής, αναδείχθηκε και η προσωπική πορεία ορισμένων μελών τους, στον βαθμό που αυτά ανέπτυξαν το πρότυπο της ατομικής λειτουργίας. Μεταξύ αυτών ευρίσκονται τυπικά και οι μεγάλοι ευεργέτες.

Η παρουσία των ευεργετών εικονογραφείται παραδειγματικά από τις επιτυχημένες οικονομικές και κοινωνικές διαδρομές που ακολούθησαν, καθώς και από τις ξεχωριστές επιδόσεις που έδειξαν υπηρετώντας την παροικία με αίσθημα υψηλής ευθύνης και κοινοτικής συνείδησης, την ιδιαίτερη πατρίδα τους με πρόδηλο αίσθημα νόστου, αλλά και το εθνικό κέντρο με συνείδηση της οφειλής τους στο Γένος.

Η ανάδειξη των ευεργετών

Ως πλούσιοι έμποροι, επιτυχημένοι βιομήχανοι ή διαπρεπείς τραπεζίτες, διέθεσαν μεγάλο μέρος της περιουσίας τους προκειμένου να καλύψουν ελλείμματα των κοινοτήτων τους εκεί, στην αιγυπτιακή χώρα που τους υποδέχθηκε και όπου έζησαν μεγάλο μέρος της ζωής τους. Διέθεσαν χρεόγραφα πολλών αιγυπτιακών λιρών ή λιρών Αγγλίας για να δημιουργηθούν τα φερώνυμα ιδρύματα στην αιγυπτιακή χώρα:

Στην Αλεξάνδρεια ιδρύθηκε η Τοσιτσαία Σχολή (1854), το Αβερώφειο Παρθεναγωγείο (1897), η Σαλβάγειος Επαγγελματική Σχολή (1907), το Μπενάκειο Ορφανοτροφείο Θηλέων (1909), η Ζερβουδάκειος Σχολή (1911), το Χωρέμειο Ραδιολογικό Περίπτερο (1924), η Φαμηλιάδειος Σχολή (1925), το Αντωνιάδειο Γηροκομείο (1925), το Κανισκέρειο Ορφανοτροφείο (1926), το Κοτσίκειο Νοσοκομείο (1932). Το Μπενάκειο Οικονομικό Συσσίτιο (1908) εξασφάλιζε καθημερινά τροφή στις άπορες οικογένειες, στους εργάτες και στους φτωχούς μαθητές της αλεξανδρινής παροικίας.

Στο Κάιρο λειτούργησε η Αμπέτειος Σχολή (1860), το Αχιλλοπούλειο Παρθεναγωγείο (1905), το Αχιλλοπούλειο Νοσοκομείο (1912), η Ξενάκειος Σχολή (1922), το Σπετσεροπούλειο Ορφανοτροφείο (1928), ενώ ο Νέστορας Τσανακλής χρηματοδότησε την ανέγερση του Ναού Κωνσταντίνου και Ελένης (1906), ενισχύοντας την ορθοδοξία και τους χώρους λατρείας των εκπατρισμένων Ελλήνων.

Οι ίδιοι ευεργέτες έκαναν αισθητή την παρουσία τους στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Διεκπεραίωσαν εκεί έργα υποδομής (Αχιλλοπούλειος Αστική Σχολή Βόλου, Τσανακλήδειος Σχολή Κομοτηνής, Χωρέμειος Γεωργική Σχολή Χίου). Χορήγησαν υποτροφίες και ανέλαβαν την προικοδότηση άπορων κοριτσιών «αμέμπτου ηθικής και αρίστης διαγωγής» των συντοπιτών τους.

Tο καταδρομικό «Γ. Aβέρωφ» σε επιστολικό δελτιάριο εποχής. Ο Mετσοβίτης Γεώργιος Αβέρωφ διέθεσε 2.500.000 δρχ. για την ναυπήγηση του θωρηκτού (1899). Hταν μία από τις μεγάλες δωρεές του εθνικού ευεργέτη προς το ελληνικό κράτος. Συνέβαλε επίσης στην αποπεράτωση του «Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου», έκτισε τη Σχολή Ευελπίδων και το Αβερώφειο Εφηβείο και χρηματοδότησε την ολική αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896.

Τέλος, ωφέλησαν το Γένος ενισχύοντας το Εθνικό Κέντρο:

Στην Αθήνα, ο Μιχαήλ Τοσίτσας κληροδότησε σημαντικό ποσό για το Πανεπιστήμιο, το Αμαλίειο Ορφανοτροφείο και το Πολυτεχνείο (1859). Στην ίδια κατεύθυνση, η σύζυγός του Ελένη Τοσίτσα, διευρύνοντας τη δωρεά της, έκανε δυνατή την ίδρυση του Αρχαιολογικού Μουσείου (1866). Για την ανέγερση του Πολυτεχνείου σημαντικό χρηματικό ποσό κληροδότησε ο ανιψιός του Νικόλαος Στουρνάρης. Και ο Γεώργιος Αβέρωφ ολοκλήρωσε τις προηγούμενες δωρεές για το Πολυτεχνείο, που πήρε τελικά τον τίτλο «Εθνικό Μετσόβειο» τιμώντας και τους τρεις Μετσοβίτες ευεργέτες του. Από χρηματική δωρεά του Γεωργίου Αβέρωφ κτίστηκε επίσης το συγκρότημα της Σχολής Ευελπίδων (1896), το Αβερώφειο Εφηβείο (1896) και ναυπηγήθηκε το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ» (1899). Ο ίδιος ευεργέτης διέθεσε μέρος της περιουσίας του για την τοποθέτηση των αδριάντων των εθνομαρτύρων Ρήγα Φεραίου και Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ στα προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών (1896) και ανέλαβε την ολική αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896.

Από δωρεά του Πανταζή Βασσάνη κτίστηκε η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων (1904), ενώ από δωρεά του Βασίλη Σιβιτανίδη ιδρύθηκε η Σιβιτανίδειος Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων (1927).

Ο Εμμανουήλ Μπενάκης και οι γαμβροί του Κωνσταντίνος Χωρέμης και Στέφανος Δέλτα (από τις κόρες του Αλεξάνδρα και Πηνελόπη) συμμετείχαν στην ιδρυτική επιτροπή για τη δημιουργία του Κολλεγίου Αθηνών (1925). Στο χώρο της υγείας, ο Εμμανουήλ Μπενάκης ίδρυσε (1926) τη Σχολή Νοσοκόμων του νοσοκομείου «Ερυθρός Σταυρός». Για τα δύο αυτά ιδρύματα «εθνικού προορισμού», ο πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Παύλος Κουντουριώτης του απένειμε τον τίτλο του Εθνικού Ευεργέτη.

Μεταξύ πολλών άλλων ευεργεσιών σε όλη την Ελλάδα (Θεσσαλονίκη, Αίγινα, Ναύπακτος, Δωδεκάνησα, Μακεδονία), κτίστηκε στην Αθήνα η Μπενάκειος Βιβλιοθήκη (1928) και το Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο (1931). Ακόμη η ίδρυση της Εθνικής Πινακοθήκης οφείλεται σε συνεισφορές του Εμμανουήλ Μπενάκη, ενώ το Μουσείο Μπενάκη (1930) ιδρύθηκε από δωρεά του γιου του Αντώνη Μπενάκη.

Η ιδεολογία του ευεργετισμού

Το Σπετσεροπούλειο Ορφανοτροφείο στην Ηλιούπολη του Καΐρου, δωρεά των αδελφών Γεωργίου και Δημητρίου Σπατσερόπουλου από την Aσσέα Aρκαδίας (Αρχείο ΕΛΙΑ).

Η σύμπτυξη και η συμπύκνωση των λειτουργιών των Κοινοτήτων και αδελφοτήτων σε ένα πρόσωπο προσδιόρισαν τα χαρακτηριστικά του ευεργέτη και διαμόρφωσαν το πλαίσιο ανάπτυξης της ιδεολογίας του ευεργετισμού. Μέσω της ιδεολογίας αυτής εκφράστηκε η σχέση της υποκειμενικότητας και του πολιτισμικού περιβάλλοντος που πλαισιώνει την εκάστοτε υποκειμενικότητα. Η διαλεκτική αυτή σχέση συντάσσει τη συγκεκριμένη ιδεολογία στο σημείο συνάντησης και τομής μεταξύ ορισμένων διπόλων: Προσωπικές φαντασιώσεις και φιλοδοξίες αλληλοεπιδρούν με συλλογικά προτάγματα και κριτήρια αναγνώρισης, ενώ προκύπτει και επαναπροσδιορισμός των ταυτοτήτων με όρους μετάβασης από την παραδοσιακότητα στη νεοτερικότητα.

Η λειτουργία των ευεργετών υπήρξε ιστορικά προοδευτική και καθοριστική για τη συγκρότηση των κρατικών θεσμών και τη διάδοση της ανερχόμενης τότε αστικής κουλτούρας. Aλλωστε, η συμμετοχή πλείστων όσων στην Τεκτονική Στοά, προνομιακό τότε φορέα και τόπο επεξεργασίας και προώθησης του αστικού ιδεολογικού και θεσμικού μετασχηματισμού, δείχνει ότι αντικειμενικά λειτουργούσαν σαν «οργανικοί διανοούμενοι» (με την Γκραμσιανή έννοια), σαν ιστορικοί λειτουργοί με ανεπτυγμένη ταξική συνείδηση και επίγνωση των σκοπών της τάξης τους. Μέσα στις νέες συνθήκες που επέβαλε ο κοινωνικός μετασχηματισμός, οι ευεργέτες λειτούργησαν ως «χρηματοφόρα υποκείμενα» ικανά να αναλάβουν εγχειρήματα συλλογικά με όρους ατομικού έργου.

Υπό αυτήν την έννοια, η ιδεολογία του ευεργετισμού αντιπροσωπεύει μια κορυφαία εκδήλωση της κοινωνικής, εθνικής και διαπολιτισμικής συνείδησης, η οποία, παρακάμπτοντας τις ιστορικά προσδιορισμένες στενότητες της κρατικής μέριμνας, ανέδειξε τη στρατηγική υπεροχή της υποκειμενικής, ανθρωποκεντρικής διάστασης του κοινωνικού βίου.

Νικόλαος Στουρνάρης (Μέτσοβο 1806 – Αθήνα 1852)

ΓENNHMENOΣ στο Μέτσοβο, ανιψιός του Μιχαήλ Τοσίτσα (1787-1856) και πεθερός του Γεωργίου Αβέρωφ (1818-1879). Νέος μετανάστευσε στο Λιβόρνο, όπου εργάστηκε στον εμπορικό οίκο των θείων του, αδελφών Τοσίτσα. Eκανε εμπορικές σπουδές στο Παρίσι και κατόπιν εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια, για να αναλάβει γρήγορα τη διεύθυνση της επιχείρησης του θείου του, ενός από τους μεγαλύτερους εμπορικούς οίκους της Αιγύπτου. Η εμπειρία του αυτή, τα ταξίδια του σε Ευρώπη και Ανατολή, καθώς και οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού της Αιγύπτου εκείνη την εποχή, τον έπεισαν ότι, αντιστοίχως, η οικονομία του νέου ελληνικού κράτους έπρεπε να στηριχτεί στην ταχεία γεωργική, εμπορική και βιομηχανική ανάπτυξη, ακολουθώντας το παράδειγμα της Δυτικής Ευρώπης. Απαραίτητη προϋπόθεση ήταν, βέβαια, η οργάνωση των τεχνικών σπουδών.

Η σύλληψη της ιδέας για την ίδρυση του Πολυτεχνείου εντάσσεται ακριβώς σ’ αυτούς τους προσανατολισμούς για τον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας, την οποία επισκέφθηκε το 1829, το 1837 και το 1846. Το 1849 αποσύρθηκε από τη διεύθυνση του οίκου Τοσίτσα και τρία χρόνια αργότερα επέστρεψε μόνιμα στην Ελλάδα. Στόχος του ήταν η προώθηση των επιχειρηματικών του συμφερόντων, σε συνδυασμό με τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας και της δομής της τεχνικής εκπαίδευσης. Ο πρόωρος θάνατός του όμως (Οκτώβρης του 1852) ανέκοψε τα σχέδιά του.

Η Αμπέτειος Σχολή, στην οδό Φουάτ του Kαΐρου. Iδρύθηκε με δωρεά των αδελφών Γεωργίου, Ανανία και Ραφαήλ Αμπέτ (φωτ.: Αρχείο ΕΛΙΑ).

Στη διαθήκη του άφηνε τα δύο τρίτα της περιουσίας του στη σύζυγό του και σε διάφορα αγαθοεργά ιδρύματα. «Με τα υπόλοιπα χρήματα της καταστάσεώς μου», συνέχιζε η διαθήκη, «να κτισθεί εις Αθήνας εν λαμπρόν Πολυτεχνείον, όπου να διδάσκωνται όλαι αι βάναυσοι και ωραίαι τέχναι. Oπου να ευρίσκωνται όλα τα εργαλεία της γεωργικής, καθώς και όσα κατά καιρούς εφευρίσκονται, διά να διδάσκηται η εφαρμογή των εις την Ελλάδα, όπως προοδεύση ολίγον κατ’ ολίγον η γεωργία μας, αύτη η βάσις αληθούς ευτυχίας ενός έθνους». Το όνειρό του επρόκειτο να γίνει πραγματικότητα χάρη στο ενδιαφέρον που επέδειξαν αργότερα δύο ακόμη Μετσοβίτες ευεργέτες: ο Μιχαήλ Τοσίτσας και ο Γεώργιος Αβέρωφ.

Θεόδωρος Π. Κότσικας

Ο Θεοδωροσ Κοτσικασ γεννήθηκε το 1899 στο Κάιρο και ήταν γιος της Μαρίας Πεζά και του Πολυχρόνη Κότσικα, από την Κάρυστο της Εύβοιας. Τρίτη γενεά της ισχυρότατης οικογένειας στην Αίγυπτο, δραστηριοποιήθηκε στον χώρο της τότε ακμάζουσας ελληνικής παροικίας του Καΐρου, συνδέοντας την παρουσία του με την ανάπτυξη της αιγυπτιακής οικονομίας και κοινωνίας και με την οργάνωση και πρόοδο του παροικιακού ελληνισμού.

Ο Θεόδωρος Π. Κότσικας παντρεύτηκε τη Δέσποινα Μπενάκη – εγγονή του εθνικού μας ευεργέτη Εμμανουήλ Μπενάκη. Ως βιομήχανος, διηύθυνε τον οικονομικό κολοσσό της οινοπνευματοποιίας Κότσικα. Διετέλεσε επί μακρόν πρόεδρος του Ελληνικού Εμπορικού Επιμελητηρίου Καΐρου και πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου.

Η ίδρυση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (1866) πραγματοποιήθηκε χάρη και στη δωρεά την Ελένης, χήρας Μιχαήλ, Τοσίτσα η οποία διέθεσε όλη την περιουσία που κληρονόμησε στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, το Πολυτεχνείο και το Αρχαιολογικό Μουσείο, «… όπως πλησίον του Πολυτεχνείου εγερθή και το Μουσείον… τα δύο ταύτα διά τας ωραίας τέχνας αναγκαία καταστήματα» γράφει στη δωρεά της. Οι πρώτες δαπάνες για την κατασκευή του Mουσείου καλύφθηκαν με δωρεές του Δημητρίου Μπερναρδάκη και η αποπεράτωσή του το 1880 έγινε με δημόσια δαπάνη επί κυβερνήσεως Χ. Τρικούπη. Το μουσείο άρχισε να λειτουργεί το 1892.

Η εθνική ιδεολογία και ο κοσμοπολιτισμός συνυπάρχουν στην ευεργετική του λειτουργία. Τα κληροδοτήματά του αφορούν την Κάρυστο (ιδιαίτερη πατρίδα), το Κάιρο (παροικία) και το εθνικό κέντρο, ένα τρίπτυχο που συχνά το συναντούμε στους ευεργέτες.

Παρακινούμενος από το αίσθημα κοινοτικής συνείδησης και ευθύνης που είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του, ανέλαβε την ανοικοδόμηση της Mονής του Αγίου Γεωργίου και του Επιτροπείου Καΐρου, τόπο κατοικίας του Πατριάρχη Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής. Η ενίσχυση των οικονομικά ανήμπορων της παροικίας και των «απόρων κορασίδων» της Καρύστου αποτελούσε συνεχή του μέριμνα. Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, ενισχύοντας την Ελλάδα, χρηματοδότησε την κατασκευή δύο πολεμικών αεροπλάνων, ενώ από τη θέση του προέδρου της Κοινότητας Καΐρου ανέλαβε την περίθαλψη των τραυματιών πολέμου δημιουργώντας ειδική πτέρυγα στο Κοινοτικό Νοσοκομείο.

Nωρίτερα, το 1928, διέθεσε 20.000 λίρες για την ίδρυση Σχολής (και μουσουλμανικών τεμένων) αποκλειστικά για τους γηγενείς. Η Σχολή λειτούργησε στην οδό Χελουάν, της περιοχής Tourah, όπου βρισκόταν το αποστακτήριο και το εργοστάσιο οινοποιίας Κότσικα. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει την ευρεία κοινωνική του συνείδηση και τον βαθμό ένταξής του στο κοινωνικό και θρησκευτικό περιβάλλον της Αιγύπτου. Aνθρωπος της ευποιίας, την οποία άσκησε πάντοτε διακριτικά και αφανώς, ο Θεόδωρος Π. Κότσικας δεν περιόρισε την ευεργετική του δράση μόνο σε ομοεθνείς και ομοθρήσκους, αλλά επεκτάθηκε και σε αλλοεθνείς και αλλοθρήσκους, αναδεικνύοντας έτσι τα στοιχεία της οικουμενικότητας και του ανθρωπισμού που έμειναν να τον χαρακτηρίζουν.