Date: Wed, 3 Jul 1996 20:21:14 +0200
From: “Elizabeth kosmetatou”
To: “Istoria mailing list”
Subject: Makedoves kai Glwssa

Οπως σας υποσχεθηκα απο καιρο, να και οι πληροφοριες περι της λεγομενης “μακεδονικης” γλωσσας τις οποιες κατορθωσα να συγκεντρωσω αφου μιλησα με διαφορους ειδικους και διαβασα διαφορα επιστημονικα αρθρα και συγγραμματα.

Πριν αρχισω θα ηθελα να σας παραθεσω το ολον προβλημα. Οπως θα θυμαστε ισως τα μελη της λιστας Ιστορια, πριν απο μερικους μηνες λαβαμε καποιο forward που μας εκανε ο Στελιος καποιας συζητησης του με εναν Σκοπιανο για το γνωστο θεμα. Τοτε ενα απο τα μελη της λιστας, ονοματι Adrian Morton, μας εστειλε δυο συντομα και τελειως αστηρικτα με επιχειρηματα ή στοιχεια μηνυματα με τα οποια μας ελεγε οτι οι Μακεδονες ηταν βαρβαροι που κυβερνουνταν απο ελληνικη δυναστεια. Προσθεσε δε την κρυπτογραφικη προταση οτι “this was a good idea then, and it is a good idea now”, της οποιας το νοημα ακομα μου διαφευγει εφοσον δεν θελησε ποτε να το διευκρινισει. Ο λογος που προβαλε ο Morton οτι οι Μακεδονες δεν ηταν Ελληνες ηταν οτι δεν υπηρχε τοτε χωρα με το ονομα Ελλας. Επιπλεον κατηγορησε αμεσα τους Σκοπιανους και εμμεσα τους Ελληνες οτι προσπαθουν αναισχυντα να χρησιμοποιησουν την αρχαια Μακεδονικη ιστορια για πολιτικους λογους. Κατι τετοιο, προσθεσε, δεν θα αρεσε στον ιδιο τον Αλεξανδρο.

Επειδη θεωρησα και τα δυο μηνυματα προσβλητικα για τη νοημοσυνη οποιουδηποτε προσπαθει να κανει μια σοβαρη συζητηση και επειδη μου εχουνε πεταξει διαφοροι κατα καιρους αναλογα, κυριως ανθρωποι που δεν εχουν ιδεα απο αρχαιοτητα, μαθαινουνε απο τα ΜΜΕ μερικα πραγματα μεσες ακρες και βγαζουνε συμπερασματα, αποφασισα να απαντησω. Συνηθως δεν απανταω σε αστηρικτα μηνυματα οπως αυτο, αλλα θεωρησα οτι οταν καποιος μπαινει σε μια λιστα συζητησεων πρεπει να αναλογιστει και τις συνεπειες των πραξεων του. Εστειλα λοιπον ενα μηνυμα ρωτωντας τον Morton πως εξηγει ορισμενα αρχαιολογικα, φιλολογικα, νομισματικα, ιστορικα και επιγραφικα δεδομενα, με αρκετη ειρωνια ειναι η αληθεια. Ο Morton μου απαντησε οτι θεωρω τον εαυτο μου πνευματικα ανωτερο απο εκεινον και οτι ειμαι γενικως αγερωχη και “arrogant”. Παρουσιασε τον εαυτο του ως πρωην καθηγητη (Πανεπιστημιου; ) στην Αμερικη, ειπε οτι εγραψε ενα βιβλιο για την Ολυμπιαδα, παραπονεθηκε οτι δεν εχει πια φοιτητες να του κανουν το background research (υποθετω πως εννοει οπως εγω) και τελικα προσπαθησε να αντικρουσει ενα ελαχιστο των επιχειρηματων μου με ασθενη δικα του. Ο,τι δεν καταλαβε απο το μηνυμα μου το θεωρησε “esoteric question” το οποιο αποσκοπουσε στο να επιδειξω εγω τις γνωσεις μου. Στο μηνυμα του αυτο απαντησα κι εγω δινοντας ακομα πιο πολλα στοιχεια. Ο Morton ποτε δεν πηρε μερος στη συζητηση που επακολουθησε.

θα σταθω ομως σε ενα απο τα επιχειρηματα που προβαλε ο Morton το οποιο χρησιμοποιειται πολυ απο διαφορους “ιστορικους” οι οποιοι συνηθως δεν εχουν και μεγαλη ιδεα περι τινος μιλανε. Δυστυχως υπαρχουνε πολλοι τετοιοι. Θα συναντησετε δε πολλους στο μελλον που θα σας προβαλουν αυτο το επιχειρημα για να σας αποστομωσουνε οταν διαμαρτυρηθειτε για καποια δηλωση τους περι της εθνικοτητας των αρχαιων Μακεδονων. Πρεπει επισης να πω εδω οτι ο,τι εχω ποτε μου πει ή δημοσιευσει σχετικα με το αντικειμενο μου αποτελει πληροφορια ή συμπερασμα που αποκομισα με τον προσωπικο μου μοχθο διαβαζοντας πολυ και αποκτωντας παρα πολυ καλο background knowledge. Δεν εχω κανεναν φοιτητη να καθεται στη βιβλιοθηκη μαζευοντας μου υλικο. Το υλικο μου το μαζευω μονη μου.

Το επιχειρημα που χρησιμοποιησε ο Morton ως αποδειξη του οτι οι αρχαιοι Μακεδονες δεν ηταν Ελληνες ειναι οτι υπαρχουν στοιχεια οτι μιλουσαν καποια μη ελληνικη γλωσσα, απο την οποια, λεει, εχουνε σωθει καμια εικοσαρια λεξεις. Εξεπλαγην οταν το ακουσα αυτο διοτι ποτε στη ζωη μου δεν ηξερα οτι βρεθηκε αρχαιο ντοκουμεντο στη Μακεδονια σε “ξενη γλωσσα”. Και ειχα βεβαια πηγες για να μιλαω. Μερικες μερες μετα την ιστορια με το Morton, ελαβα ενα μηνυμα απο μια αρχαιολογικη λιστα (που θα παραμεινει ανωνυμη) οπου καποιος φιλολογος αυτη τη φορα που δεν ηταν ομως ειδικος στο θεμα, διατεινονταν τα ιδια σε ενα πολυ συντομο μηνυμα. Και παλι, δεν υπηρχε βιβλιογραφια ή οποιαδηποτε σημειωση που να δινει περισσοτερες πληροφοριες. Μετα απο μια συζητηση μου με ενα φιλο, ελαβα ενα forward απο ενα σκοπιανο website που κανει οργανωμενη προπαγανδα και το οποιο παρειχε “επιστημονικα”, υποτιθεται, στοιχεια για τη μη ελληνικοτητα της αρχαιας Μακεδονιας. Φυσικα μιλησαν και για το θεμα της γλωσσας. Συγκεκριμενα δηλωσαν οτι οι αρχαιες πηγες αναφερουνε οτι οι στρατιωτες του Αλεξανδρου εστελναν συχνα γραμματα στις οικογενειες τους στη Μακεδονια στα “Μακεδονικα”. Οτι υπαρχουνε 15.000 (αν θυμαμαι καλα) τετοια γραμματα και οτι οι Ελληνες αρχαιολογοι τα κρυβουνε και δεν τα δημοσιευουνε για να μη μαθει ο κοσμος, ταχα, την αληθεια. Οποιος εχει βεβαια λιγο μυαλο καταλαβαινει αμεσως οτι δεν ειναι δυνατο να ειναι αληθεια ολα αυτα. Τι γραμματα ειναι αυτα; Επιγραφες; Διατεινονται λοιπον οτι οι στρατιωτες σκαλισαν σε κοτρωνες εκατονταδων κιλων τα γραμματα τους στα “Μακεδονικα” και τα φορτωσαν σε γαιδαρο ή ταχυδρομο να τα παει στη Μακεδονια; Διοτι βεβαια αν ητανε γραμμενα σε περγαμηνη ή παπυρο, που συνηθως χρησιμοποιουνταν, τοτε ειναι αδυνατον να σωθηκαν τοσα γραμματα μεχρι τις μερες μου. Η προστυχια τους δεν εγκειται εκει ομως. Εγκειται στο γεγονος οτι ισχυριζονται οτι ο Οικονομιδης, ενας Ελληνας επιγραφικος που πεθανε προσφατα, επροκειτο να τα δημοσιευσει και υπαινισσονται εμμεσως, πλην σαφως, οτι το Κεντρο Ελληνο-Ρωμαϊκης Αρχαιοτητας του Εθνικου Κεντρου Ερευνων της Ελλαδας τον δολοφονησε! Γνωριζα προσωπικα το διευθυντη του Κεντρου αυτου, τον κορυφαιο επιγραφικο Μιλτιαδη Χατζοπουλο και εχω αηδιασει με αυτη τη συμπεριφορα τους. Διοτι δεν υπαρχει πιο τιμιος ανθρωπος στη δουλεια του. Και εχει κανει πολλα για τη δημοσιευση επιγραφων της Μακεδονιας σε corpora. Μαλιστα προκειται να βγαλει και CD Rom με ολες τις επιγραφες.

Δυστυχως δε θυμαμαι αυτη τη στιγμη το URL του web site αυτου, αλλα θα το βρω στο σπιτι και θα σας το στειλω. Αποφασισα ομως να σας στειλω μια περιληψη των δικων μου ευρηματων στη διεθνη βιβλιογραφια και τις αρχαιες πηγες.

Καταρχην συμβουλευτηκα τους ανθρωπους που δουλευουνε στο Packard Project για τις ελληνικες επιγραφες (το λεγομενο Project Ibycus για το οποιο σας εχω μιλησει στο παρελθον). Το τελευταιο τους CD Rom περιλαμβανει ολες τις γνωστες δημοσιευμενες Μακεδονικες επιγραφες. Λοιπον, εχουνε διυλισει τον κωνωπα ερευνητικως και πουθενα δεν βρηκανε επιγραφες που να βρεθηκαν στη Μακεδονια και να ειναι γραμμενες σε γλωσσα αλλη απο την ελληνικη ή τη λατινικη (για τη ρωμαϊκη περιοδο βεβαια). Και εχουν ψαξει απο οτι ξερω θετικα και ΟΛΕΣ τις σκοπιανες εκδοσεις επιγραφων που βρεθηκαν εκει περα. Αλλα παρεμενε το θεμα των επιστημονων που διατεινονταν οτι εχουνε σωθει λεξεις στα αρχαια “Μακεδονικα”.

Καταρχην, το site των σκοπιανων εχει ορισμενες λεξεις που υποστηριζουνε οτι ειναι μακεδονικες και που περασαν στα ελληνικα. Μεχρι και τη λεξη “κεφαλη” εχουνε! Φυσικα ολες αυτες οι λεξεις οχι μονο ειναι ελληνικες, αλλα μαρτυρουνται ηδη στον Ομηρο και πιο πριν (Γραμμικη Β). Οι υπολοιπες λεξεις που παραθετουν στα “μακεδονικα” ειναι σλαβικες και δεν μαρτυρουνται φυσικα στην αρχαιοτητα. Ποιες αλλες λεξεις υπαρχουνε ομως που υποτιθεται οτι εχουνε πεισει καποιους απο τους σοβαρους μελετητες; Και πού εχουνε βρεθει;

Η πρωιμοτερη εμφανιση του ονοματος Μακεδονια/Μακεδονας χρονολογειται στα 700 π.Χ. και αναφερεται απο τον Ησιοδο στο αποσπασματικα σωσμενο εργο του “Ηοίαι” ή “Καταλογος Γυναικων”. Το εργο αυτο ειναι καταλογος μυθολογικων θνητων γυναικων που πηγαν με θεους και γεννησαν ηρωες. Συγκεκριμενα, ο Ησιοδος αναφερεται στη μυθικη Θυια, κορη του Δευκαλιωνα που την ερωτευτηκε ο Διας, γινανε τα γνωστα και κανανε μαζι δυο γιους, τον Μαγνητα και το Μακεδονα. Ο μεν Μαγνητας εγινε, παντα κατα τον Ησιοδο, πατριαρχης των Μαγνητων που ζουσαν στην Πιερια, ενω ο Μακεδονας εγινε ο γεναρχης των Μακεδονων που ζουσανε στην περιοχη του Ολυμπου. Αυτα για οσους λενε “Μα οι Μακεδονες αναφερονται για πρωτη φορα τον 5ο αιωνα π.Χ.!” Ειναι λαθος. Τωρα γιατι η ελληνικη μυθολογια συμπεριλαμβανει τους Μακεδονες; Διοτι βεβαιως υπηρχανε (καλα, αυτο εχει επιβεβαιωθει και αρχαιολογικα) και επιπλεον τους συμπεριλαμβανει ως Ελληνες. Ο Δευκαλιων, μυθικος γεναρχης των Ελληνων, ειχε δυο παιδια: Τον Ελληνα που ηταν πατερας του Δωρου, του Ξουθου και του Αιολου, και την Θυια που ηταν μητερα του Μαγνητα και του Μακεδονα. Επισης ο Ξουθος ειναι ο γεναρχης των Ιωνων, εφοσον ηταν ο πατερας ή ο θετος πατερας του Ιωνα (αν ακολουθησουμε την παραλλαγη που τον θελει γιο του Απολλωνα). Ο Δευκαλιων λοιπον ειναι ο προγονος των ελληνοφωνων φυλων που μιλανε τις παρακατω διαλεκτους: δωρικη, ιωνικη, αιολικη, μαγνησια και μακεδονικη. Οι πρωτες τρεις ανηκουν συνηθως σε μια ομαδα και ειναι πιο κοντα η μια με την αλλη, ενω οι αλλες δυο εξελιχτηκαν παραλληλα και ανηκουν σε μια δευτερη ομαδα. Απο την αλλη μερια αυτα που γραφω εχουν αποδειχτει απο σωζομενες επιγραφες και απο τις αρχαιες πηγες.

Οι Μακεδονες αναφερονται ομως και σε αλλους μυθους. Συμφωνα με τον Ελλανικο, ιστορικο του 5ου αιωνα π.Χ. (Felix Jacoby, “Die Fragmenten der Griechischen Historiker”, 4 F 74), ο οποιος επισκεφτηκε τη Μακεδονικη αυλη κατα το δευτερο μισο του ιδιου αιωνα, ο Μακεδων ηταν γιος του Αιολου. Ο μυθος αυτος ισως υποδηλωνει οτι η Μακεδονικη διαλεκτος ηταν συνδεμενη με την αιολικη. Φυσικα ο Ελλανικος δεν ηταν ο μονος Ελληνας απο το νοτο που ηρθε σε επαφη με τους Μακεδονες. Ηδη κατα τον 7ο και 6ο αιωνα π.Χ. ειχαν ιδρυθει οι παρακατω αποικιες στα παραλια του Θερμαϊκου κολπου: η Πυδνα και η Μεθωνη κατω απο τον Ολυμπο και η Δικαια, Ποτιδαια, η Σανη και η Μηνδη κατα μηκος του ιδιου κολπου. Αν κανεις ετοιμαστει να πει οτι φυσικα τοτε οι μη Ελληνες Μακεδονες εμαθαν ελληνικα απο τους Ελληνες αποικους κανει λαθος διοτι οι Ελληνες αποικοι δεν μιλουσανε αιολικα αλλα δωρικα ή ιωνικα.

Και ο Ηροδοτος (7.127.1, 7.131) και ο Θουκυδιδης (2.99.3-5) αναφερουνε οτι οι Μακεδονες ανεβηκαν προς τα πανω απο την Πιερια, Βοττία, Αλμοπια και Εορδαια και οτι αρχικα ζουσανε γυρω απο τον Ολυμπο και ηταν “παιδια του Δια” εφοσον ζουσαν γυρω απο το σπιτι του. Για την ελληνικοτητα των αρχαιων Μακεδονων φυσικα συνηγορει και το γεγονος οτι ο Ηροδοτος αναφερει οτι οι Περσες χρησιμοποιησαν Μακεδονες και οχι Θρακες στην εκστρατεια τους κατα της Ελλαδας το 480 π.Χ. Φυσικα οι Μακεδονες γνωριζοντας τη γλωσσα εκαναν τη μεταφραση για τους Περσες ωστε να συνεννοηθουνε με τους Βοιωτους (Ηροδοτος, 8.34). Το χωριο του Ηροδοτου το οποιο αναφερεται στην επισκεψη του Αλεξανδρου Ι στους Ελληνες στη Σαλαμινα για να τους προειδοποιησει για την ελευση των Περσων το ξερετε. Ο ανθρωπος λεει καθαρα οτι δεν αντεχει να βλεπει Ελληνες, δικους του ανθρωπους να ειναι υποταγμενοι στους Περσες.

Μπορει να υπηρξε ενσταση που αναφερει ο Ηροδοτος σχετικα με τη συμμετοχη του Αλεξανδρου Ι στους Ολυμπιακους, αλλα τελικα εγινε δεκτος και υπαρχουν ενδειξεις οτι Μακεδονες βασιλεις επαιρναν μερος σε Πανελληνιους και αλλους ελληνικους αγωνες οπου επρεπε να ειναι οι συμμετεχοντες Ελληνες. Συγκεκριμενα, εχει βρεθει χαλκινος ενεπιγραφος τριποδας, επαθλο απο τους αγωνες της Ηρας στο Αργος στον “Ταφο του Φιλιππου” στη Βεργινα. Επιπλεον, το 371 π.Χ., σε εποχη που οι Μακεδονες δεν ηταν ακομα τιποτα σπουδαιο, παντα κατα τους υπολοιπους Ελληνες, ο βασιλιας τους Αμυντας, πατερας του Φιλιππου, ελαβε μερος στο Πανελληνιο συνεδριο που εγινε στη Σπαρτη και ψηφισε σχετικα με την τυχη της Αμφιπολης. Ψηφο ειχανε μονο οι Ελληνες (Αισχινης, 2.32).

Αλλη αποδειξη θελετε; Ολες οι επιγραφες που εχουνε βρεθει μεχρι σημερα επι Μακεδονικου εδαφους, στην Ελλαδα αλλα και στα εδαφη της αρχαιας Μακεδονιας που βρισκονται στα σημερινα Σκοπια, ειναι στα ελληνικα (εκτος απο λατινικες της ρωμαϊκης εποχης οπως ειναι επομενο αλλωστε). Απο τις πιο σημαντικες απο αυτες ειναι οι επιτυμβιες επιγραφες που ανακαλυψε ο Ανδρονικος στη Βεργινα και που χρονολογουνται στα μεσα του 4ου αιωνα π.Χ. Ολα τα 75 ονοματα των νεκρων ειναι ελληνικα καθως και αυτα των πατεραδων τους που ασφαλως γεννηθηκαν κατα τον υστερο 5ο αιωνα π.Χ. Και φυσικα εχουμε τον ερμο τον Ευριπιδη που πηγε και κουβαληθηκε στη Μακεδονια το 408 π.Χ. και εγραψε τεσσερα εργα για τους Μακεδονες: τον “Αρχελαο” (για τις αργειες ριζες της Μακεδονικης δυναστειας των Αργεαδων), τις “Βακχες”, την “Ιφιγενεια εν Αυλιδι” και αλλο ενα που μου διαφευγει αυτη τη στιγμη. Και μαντεψτε: ναι, ειναι ολες γραμμενες στα ελληνικα και τις ειδανε στο θεατρο οι Μακεδονες. Και ξερετε φυσικα οτι ολος ο κοσμος πηγαινε στο θεατρο στην αρχαια Ελλαδα, οχι μονο η ελίτ. Αφηστε να μην πιασω τωρα και τα αρχιτεκτονικα και τα κεραμεικα της Μακεδονιας και δεν τελειωσουμε ποτε. Διοτι βεβαια ειναι ελληνικου στυλ.

Ενα απο τα επιχειρηματα που συνηθως χρησιμοποιουνται απο εκεινους που υποστηριζουνε οτι οι Μακεδονες δεν μιλουσανε ελληνικα ειναι η αναφορα στις πηγες της εκφρασης οτι καποιος μιλουσε με “μακεδονικη φωνη”. Αν ανοιξετε το λεξικο της αρχαιας ελληνικης του Liddell-Scott και κανετε και ενα search στο CD Rom του Thesaurus Linguae Graecae (το corpus ολων των αρχαιων συγγραφεων) θα δειτε οτι η λεξη φωνη σημαινει συνηθως τη διαλεκτο. Υπαρχουν και χωρια που μιλανε για “πελοποννησιακη φωνη”. Φυσικα δεν εχει ερθει ακομα κανενας να πει οτι οι Πελοποννησιοι δεν μιλουσανε ελληνικα. Δουλεια πανω στο θεμα εχει κανει καποιος Ηλιας Καπετανοπουλος στην Αμερικη, ο οποιος και παρουσιασε ενα paper στο συνεδριο του American Philological Association που εγινε στην Atlanta το 1994 (ημουν εκει και εχω abstract απο το paper του). Το κακο ηταν οτι δεν τον αντιπαραθεσαν με τον Borza που μιλουσε για τη μη ελληνικοτητα της “μακεδονικης” γλωσσας στο ιδιο συνεδριο. Μιλουσαν σε διαφορετικα sessions και το βρισκω περιεργο.

Περισσοτερα για το θεμα θα βρειτε στο πολυ ενδιαφερον αρθρο του κορυφαιου Αγγλου ιστορικου N.G.L. Hammond, “Literary Evidence for Macedonian Speech”, στο περιοδικό “Historia” 43 (1994), p. 137-142.

Πού ειναι λοιπον οι “καμμια εικοσαρια μακεδονικες λεξεις” που αναφερουνε μερικοι; Υστερορωμαϊκοι και Βυζαντινοι συγγραφεις οπως ο Ησυχιος και ο Αμεριας αναφερουν μερικες λεξεις (κυριως σε λεξικα τους) που χρησιμοποιουνταν απο τους Μακεδονες. Δεν λενε οτι ειναι “μακεδονικες” ως προς τη γλωσσα, αλλα ιδιωματικες εκφρασεις που χρησιμοποιουνταν στη Μακεδονια. Πολλοι φιλολογοι εχουν ανακαλυψει ελληνικες ριζες για τις περισσοτερες απο αυτες τις λεξεις που εξελιχτηκαν παραλληλα, αλλα διαφορετικα, απο τις ιδιες λεξεις που χρησιμοποιουνταν στο νοτο. Λεξεις που αναφερονται ειναι π.χ. “σαυδοι” αντι Σιληνοι (=ακολουθοι του Διονυσου) που συνδεεται ετυμολογικα με το επιθετο του Διονυσου Σαβαζιου που χρησιμοποιειται απο τους Αθηναιους. Ειναι περιεργο μαλιστα ποσες απο αυτες τις “καμμια εικοσαρια λεξεις” κανουν μπαμ απο μακρυα μολις τις δει κανεις οτι εχουνε ελληνικη ριζα. Αλλες λεξεις εχουνε φρυγικη ριζα, οπως η λεξη “αβαγνα” που χρησιμοποιουνταν για τα τριανταφυλλα. Αλλά ξενες λεξεις δανειστηκαν οι Ελληνες απο τη Μυκηναϊκη εποχη μεχρι σημερα οπως εχει αποδειχτει.

Για βιβλιογραφια πανω στο θεμα θα σας παραπεμψω και παλι στον Hammond και συγκεκριμενα στο σημαντικοτατο εργο του “A History of Macedonia”, Volumes I and II, Oxford, 1972-1979 (with G.T. Griffith).

Αυτα λοιπον τα περιεργα περι “μακεδονικων” λεξεων που μυστηριωδως δεν χαραχθηκαν πανω σε πετρα αλλα “μας κρυβονται”.

Να ειστε καλα,

Λιζα