Μακεδονική Αναγέννηση

Η κορύφωση της έκφρασης της Βυζαντινής τέχνης μέσα απο το πνεύμα του κλασικού Ελληνισμού.

Της Αρχαιολόγου Έφης Αθανασίου,

Η Μακεδονία, πανταχού παρούσα στις ρίζες και στην όλη εξέλιξη του Εληνισμού, απο την αρχαιότητα, με τους Μακεδόνες βασιλείς – τον Φίλιππο και τον Αλέξανδρο – ώς τους Βυζαντινιύς Μακεδόνες Αυτοκράτορες, δίνει και με την Μακεδονική Αναγέννηση των Βυζαντινών χρόνων που ανυφώνει και ολοκληρώνει την Βυζαντινή τέχνη, ένα αδιάσειστο ιστορικό παρόν.

Η Βυζαντινή τέχνη γεννιέται τον τρίτο περίπου αιώνα από Ελληνι­στικές επιδράσεις, και γι αυτό με ρίζα Μακεδόνικη, και γνωρί­ζει αλλεπάλληλες χρυσές επο­χές που από πολλούς συγγρα­φείς ονομάσθηκαν αναγεννή­σεις. Η αναγνώριση όλων αυτών των περιόδων στροφής προς την ελληνική αρχαιότητα δεν άφησε να λάμψει, σε όλο το με­γαλείο της, η μεγαλύτερη πραγ­ματική αναγέννηση που ονομά­σθηκε «Μακεδονική», Κορυφώ­θηκε γύρω στον Χο αιώνα και έδωσε στη Βυζαντινή τέχνη την ολοκλήρωση του πνευματικού χαρακτήρα της έκφρασης του ρυθμού της. που επρόκειτο να αποτελέσει μέρος από τα βασι­κά θεμέλια του Δυτικού πολιτι­σμού.

Η πρώτη χρυσή εποχή της Βυζα­ντινής τέχνης είναι φανερή στην περίοδο του Ιουστινιανού με το μεγαλειώδες δείγμα της. την Αγία Σοφία, στην Κωνσταντι­νούπολη.

Ακολουθεί η εικονοκλαστική πε­ρίοδος, που είναι μια βαθιά τομή στη Βυζαντινή τέχνη. Η καταστροφή πολλών έργων και μνημείων, στη διάρκεια της. φαίνεται να συμβάλλει αποφασι­στικά στην πραγματική αναγέν­νηση της Βυζαντινής τέχνης με­τά τη λήξη της εικονομαχικής κρίσης.

Η περίοδος που ακολουθεί μετά τη λήξη της είναι η πιο σημαντι­κή μέσα στην Ολη εξέλιξη της Βυζαντινής τέχνης γιατί κατά τη διάρκεια της κάτι νέο γεννιέ­ται, που είναι η ολοκλήρωση του ώριμου ρυθμού τής τέχνης αυ­τής.

Το γεγονός ότι υπήρξαν περισ­σότερες στροφές προς το ελλη­νικό πνεύμα, με τάση, τα τελευ­ταία χρόνια, να αναγνωρισθούν κι αυτές σαν αναγεννήσεις, δεν μειώνει την κεντρική και αποφα­σιστική σημασία της στην ολο­κλήρωση του Βυζαντινού ρυθ­μού. Αντίθετα, δείχνει την κορύ­φωση μιας συνεχούς εξέλιξης και συνέχειας μέσα στους αιώ­νες, που αποκαλύπτει τη ζωντά­νια του ελληνικού πνεύματος. Η Μακεδονική Αναγέννηση δεν είναι μόνο όρος ο οποίος χαρα­κτηρίζει μια ανανέωση της Βυ­ζαντινής τέχνης μέσα από την κατάσταση και τις ανάγκες που προκύπτουν μετά τη λήξη της εικονομαχίας, στην περίοδο της δυναστείας των Μακεδόνων αυ­τοκρατόρων η οποία αρχίζει με τον Βασίλειο τον Α’ (867) και τε­λειώνει με την άνοδο στο θρόνο του Ισαάκ Κομνηνού (1057). Εί­ναι . κυρίως, αυτή η βαθιά τομή μέσα σε όλη τη Βυζαντινή τέχνη, με την αποφασιστική στροφή της στο Ελληνικό κλασικιστικό ιδεώδες, μέσα από τα γράμματα και περισσότερο την τέχνη, που θα αποτελέσει την ολοκλήρωση της πνευματικότητας της. Αρχίζει με τον Φώτιο και τον μα­θητή του Αρέθα. μετά το τέλος της εικονομαχίας, και υποστηρί­ζεται από τον Καίσαρα Βάρδα, που ιδρύει το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Η πραγματική όμως αναγέννηση στη Βυζαντινή τέχνη αρχίζει με τον ερασιτέχνη καλλιτέχνη και λόγιο αυτοκράτορα Κωνσταντί­νο Πορφυρογέννητο, που μπο­ρεί να έχει κι ο ίδιος δράσει μέσα σ αυτήν ζωγραφίζοντας ορισμέ­να χειρόγραφα, που του αποδί­δονται από μελετητές. Η αναγέννηση αυτή εξαπλώνε­ται γρήγορα σε όλες τις εκφάν­σεις τής μοναδικά πολυδιάστα­της την περίοδο αυτή Βυζαντι­νής τέχνης Αρχιτεκτονική, εντοίχια τέχνη (τοιχογραφία, ψηφιδωτό, διάκοσμος),  μικρογλυπτική. εικονογράφηση χει­ρογράφων, φορητές εικόνες, μι­κροτεχνία, καλλιτεχνική υφα­ντουργία και υαλουργία. Καλύ­πτει ετσι ενα τεράστιο φάσμα κοινωνικής και πολιτισμικής δη­μιουργίας. Κατά τη διάρκεια της η Βυζαντινή τέχνη διαμορφώνει τον πραγματικό χαρακτήρα της: μιας τέχνης αυστηρότερης στη λιτότητα της, που έχει τώρα απομακρυνθεί από τον κοσμικό αυτοκρατορικό της χαρακτήρα. Βασισμένη σε ανθρωποκεντρική αντίληψη, που εμπνέεται από υπερβατική θεώρηση και μπο­λιάζεται από την κλασική ελληνι­κή αρχαιότητα, βρίσκει τελικά τις δικές της εσωτερικές πηγές, τη γλώσσα της. το ρυθμό της. Στη φάση αυτή ο ρυθμός που διαμορφώνεται είναι η χρυσή τομή. η ιδανική σύνθεση του Ελληνικού κλασικού πνεύματος και της πνευματικότητας, που καταργεί την αντίθεση που υπήρχε μέχρι τότε στις ρίζες της εικονομαχίας ανάμεσα στο πε­ριεχόμενο και τη μορφή και είχε καταλήξει στην εικονομαχική κρίση.

Η αναγέννηση αυτή δείχνει επι­δράσεις από κλασικά εικονογρα­φημένα χειρόγραφα που στοι­χεία τους εισάγονται τώρα στα μεσοβυζαντινά Βασικό χαρα­κτηριστικό στις συνθέσεις αυ­τές είναι οι προσωποποιήσεις με κλασικές φιγούρες που εντάσ­σονται σε χριστιανικές σκηνές. Η στροφή αυτή προς την κλασι­κή Ελληνική Αρχαιότητα που ανιχνεύεται στα χειρόγραφα επεκτείνεται σύντομα στην αρ­χιτεκτονική των ναών και τη δια­κόσμηση τους όπως και στα άλ­λα μέσα έκφρασης (ανάγλυφα, μικροτεχνία. μικρογλυπτική καλλιτεχνική υφαντουργική κλπ ) σε μεγάλη έκταση. Στην αρχιτεκτονική εισάγονται οι δύο τύποι ναών με τρούλλο. που έχει κοσμολογικό συμβολι­σμό, σαν αναλογία του σύμπα­ντος: ο εγγεγραμμένος σταυρο­ειδής με τρούλλο (όπως της Πα­ναγίας της Μονής Οσίου Λουκά) και οι μεταβατικοί τύποι των πα­ραλλαγών του (ανάμεσα σ’ αυ­τούς ο τετρακιόνιος), και ο οκταγωνικός (όπως το καθολικό της ίδιας Μονής). Οι νέοι αυτοί τύποι ναών απαι­τούν ανάλογη διακόσμηση, που δημιουργεί την ανάγκη εισαγω­γής του διαμορφωμένου εικονο­γραφικού προγράμματος με την ιεραρχημένη τοπογραφία του. Στη Μακεδονική Αναγέννηση η εικονογράφηση των χειρογρά­φων είχε ιδιαίτερη άνθηση και έφθασε σε επίπεδα μεγάλης αι­σθητικής ολοκλήρωσης Η νέα αυτή αντίληψη μεταφέρε­ται από τα χειρόγραφα στην τοι­χογραφία και τον ψηφιδωτό διά­κοσμο, και κάποτε αντίστροφα. Μια μεγάλη σειρά χειρογράφων, που η χρονολόγηση τους επικε­ντρώνεται γύρω στον Χο αιώνα,

δείχνει ανάγλυφη τηs κληυικιυηκές αυτές επιδράσεις. Το ψαλτήριο της Βιβλιοθήκης του Παρισιού No 139¹. οι Ομιλίες Γρηγορίου. στην ίδια Βιβλιοθή­κη No 510*. το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β’³ στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού, το ειλητάριο του Ιησού του Ναυή (Βιθλιοθ. Βατι­κανού No 431), το ψαλτήριο της Ουτρέχτης, το χειρόγραφο Πα-ντοκράτορος No 61. τα Ευαγγέ­λια της Βιβλ. Παρισ. 64. /Ο, /4, το Ευαγγέλιο Σινά No 204. η Χριστιανική τοπογραφία του Κοσμά του Ινδικοπλεύστη στην Βιβλιοθ. Βατικανού Νο. 699, η βίβλος του Λέοντος Πατρικίου είναι ανάμεσα τους. Απο αυτά τα σημαντικότερα είναι το ψαλτήριο Βιβλ. Παρ. 139, οι ομιλίες Γρηγορίου Βιβλ. Παρ. 510 και το Μηνολόγιο Βασιλείου Β’ (Βιβλ. Βατ). [...]

Η Μακεδονική Αναγέννηση, ως κορυφαία βαθμίδα της Βυζαντινής τέχνης, της τέχνης που στον αιώνα αυτόν έχει τόσο πολύ εκτιμηθεί η προσφορά της, αποτελεί απο τις ρίζες, την προέλευθση της, την έκταση και την ποιότητα της ένα αναμφισβήτητο ιστορικό τεκμήριο μιας δημιουργκικής εποχής και μιας μεγάλης τέχνης που ανάβλυσε από το Ελληνικό πνεύμα. Μια θετική και παγκόσμια, τώρα, αναγνωρισμένη συμβολή στον δυτικό πολιτισμό και ιδιαίετερα στην σύγχροή τέχνη, μέσα απο την αρχή της Ιταλικής Αναγέννησης.

Είναι η σύζευξη, η ένωση του κλασικού Ελληνισμού με την πιο υψηλή έννοια πνευματικότητας, που ήταν αυτό το ιδεώδες επίτευγμα του Βυζαντινού πολιτισμού. Η Μακεδονική αναγέννηση και τα αποτελέσματα της, μέσα στην βυζαντινή τέχνη, δεν είναι τελικά, με καμία έννοια, επίδραση απο μια άλλη εποχή είναι, όπως εκδηλώνεται, μια οργανική εξέλιξη, η συνέχεια ενός πανάρχαιου πολιτισμού που οι ρίζες του αναβαπτίζονται ολοένα μέσα στις πηγές του.

 Περιοδικό “Αρχαιολογία”, τεύχος 43, Ιούνιος 1992