Ο Παύλος Μελάς γεννήθηκε στη Μασσαλία το 1870 και σκοτώθηκε στη Στάτιστα, και όχι Σιάτιστα, χωριό των Κορεστίων. που σήμερα φέρει τ’ όνομα του: Μελάς. Ήταν γιός του Ερμουπολίτη μεγαλέμπορου Μιχαήλ Μελά. Οι Μελάδες είναι πολύκλαδη ηπειρωτική οικογένεια που μέχρι το 1611 έμενε στο κάστρο των Ιωαννίνων. Το αρχικό οικο­γενειακό όνομα τους ήταν Μελανιάς. Μετά το κίνημα του Διονυσίου Σκυλοσόφου εκδιώχθηκαν από το κάστρο και εγκαταστάθηκαν στη συνοικία “Σε­ράι Μαχαλά”. Όταν σκοτώθηκε ο αρματολός Γιάν­νης Μελάς, η οικογένεια διώχθηκε από τους Τούρ­κους και διασκορπίστηκε σε διάφορα σημεία της Οθωμανικής,  Αυστροουγγρικής και Ρωσικής αυ­τοκρατορίας.

Ο  Παύλος εισήλθε στη Σχολή Ευελπίδων το 1886 και αποφοίτησε με το βαθμό του ανθνπολοχαγού τον πυροβολικού το 1891. Ήταν δραστήριο μέλος της «Εθνικής Εταιρίας», πον οργάνωσε αποστο­λή ανταρτικών σωμάτων ιπη Μακεδονία (Μπρούφα. Τάκη κ.ά.) και τον ατυχή πόλεμο του 1897. Νυμφεύθηκε τη Ναταλία Στεφάνου Λραγούμη το 1892. Έλαβε μέρος στον πόλεμο του 1897. Η ήττα τον πλήγωσε βαθειά. Ήθελε ν’ αγωνισθεί και να θυσιασθεί για ν” αποπλύνει με το αίμα του το όνει­δος της ήττας. Γι’ αυτό σνμμετέσχε προθύμως και ενθέρμως στην ομάδα αξιωματικών που συγκρο­τήθηκε με διαταγή της κυβερνήσεως, που θα με­τέβαινε στη Μακεδονία για επιτόπια εξέταση των πραγμάτων, τα οποία έπαιρναν δυσάρεστη τροπή για τους ελληνικούς πληθυσμούς λόγιο της εντει­νόμενης δράσεως των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Την ομάδα απετέλεσαν οι λοχαγοί Αλεξ. Κοντού­λης (αρχηγός) και Αναστάσιος  Παπούλας και οι ανθυπολοχαγοί Π. Μελάς και Γεώργιος Κολοκο­τρώνης.

Κάθε μέλος συνοδευόταν κι από έναν εντόπιο αγωνιστή. Τον Π. Μελά συνόδευε ο Φλωρινιώτης Νικόλαος Πύρζας. Οι αξιωματικοί είχαν πάρει ψευδώνυμο και παρίσταναν τους ζωέμπορους {“τσαμπάσηδες”). Ο Π Μελάς πήρε το ψευδώνυ­μο Μίκης Ζέζας, που σημαίνει μέλας, μελαχροινός. Όντως ο Παύλος ήταν μελαχροινός. Η ομά­δα πορεύθηκε προς τη Δ. Μακεδονία, κατέληξε στην περιοχή Κορεστίων (στο Βίτσι) και στην πε­ριοχή Πρεσπών. Στα τέλη Μαρτίου, ο Παύλος ει­δοποιήθηκε να επιστρέψει στην Αθήνα γιατί η ταυ­τότητα του είχε γίνει γνωστή στην Πύλη, μόλις αυ­τός μπήκε στην Καστοριά. Η Πύλη είχε αρχίσει παραστάσεις, διαμαρτυρίες κ.λπ. Ο Παύλος ανα­γκάσθηκε να επιστρέψει.

Επέστρεψε αλλά δεν ησύχασε. Ο Μελάς είχε βα­θύτατα επηρεασθεί από τις ιδέες του πεθερού του Στέφανου Δραγούμη, που το σπίτι του ήταν κέντρο κάθε φιλομακεδονικής προσπάθειας και του κου­νιάδου του Ιωνα Λραγούμη (Ίδα), που από το 1902 είχε διοριστεί πρόξενος στο Μοναστήρι και είχε εξε­λιχθεί μαζί με τον μητροπολίτη Καστοριάς Γερμα­νό Καραβαγγέλη σε ψυχή και κινητήριο μοχλό κά­θε αγωνιστικής ενέργειας. Ο Παύλος είχε πεισθεί πως η Μακεδονία πρέπει να σωθεί από τη βουλγα­ρική απειλή για να σωθεί η Ελλάς. Ελλάς χωρίς Μακεδονία είναι κράτος χωρίς μέλλον. Επιπλέον η επίσκεψη του στις διάφορες περιοχές της Μακεδο­νίας τον είχε πείσει ότι το «έδαφος» φυσικό και αν­θρωπολογικό ήταν πρόσφορο για διεξαγωγή αντάρ­τικου αγώνα.

Τον Ιούλιο του 1904, πήρε ΙΟήμερη άδεια από τη Σχολή Ευελπίδων στην οποία υπηρετούσε και μέ­σω Λαρίσης, συνοδευόμενος από τον Πύρζα, έφθα­σε στην Κοζάνη εμφανιζόμενος σαν ζωέμπορος. Ο ακαταπόνητος ερευνητής Γιάννης Αδάμος. ο οποίος βρήκε, μελέτησε και δημοσίευσε τα αρχεία του ελληνικού προξενείου Ελάσσονος, στην τελευταία εργασία του στην Κοζάνη μέσα από τα ανέκδοτα αρ­χεία του Ελληνικού προξενείου Ελάσσονος 1882-1912». δημοσιεύει έγγραφο του προξένου Λ. Εννυάλη προς το υπουργείο Εξωτερικών (ημερομηνία 31 Ιουλίου 1901). στο οποίο αναφέρεται:

«Λαμβάνω την τιμήν να αναφέρω τω Σ. Ύπουργειω ότι σήμερον την μεσημβρίαν άφίκετο ένταυθα ό κ. Π. Μέλας, προερχόμενος από  Κοζάνης καί ταξειδευων ύπο το ψευδώνυμον Ζέζας ως ζωέμπορος. Ό κ. Μέλας συνωδεύετο και ύπο τινις ομογενούς πατριωτου Φλωρίνης. Παραμείναντες ενταύθα αμφότεροι ήτοι 2-3 ώρες μέχρις έπιθεωρήσεως των διαβατηρίων απείλθαν του προξενείου κατευθυνόμενοι εις Λάρισαν”.

Στην περιοχή της Κοζάνης αποφασίστηκε ν’ αρ­χίσει στρατολογία και ο Παύλος επέστρεψε στη Μακεδονία γεμάτος αισιοδοξία. Αυτή τη φορά εί­ναι μαζί του. εκτός από εντοπίους, και μερικοί Κρήτες οπλοφόροι- Έτσι εμφανίζεται ως αρχηγός του ένοπλου μακεδόνικου αγώνα και περνάει στο θρύ­λο ως – Καπετάν Μίκης Ζέζας. Στις 28 Απριλίου πέρασε από τη Λάρισα και προχώρησε προς τα Κορέστια. Λίγο πριν από τα μέσα Σεπτεμβρίου έφθασε, μετά από περιπετειώδη πορεία, στην πε­ριοχή Καστοριάς. Προχωρεί στην περιοχή Κορεστίων και αρχίζει πολεμική και οργανωτική δράση. Στην περιοχή αυτή δρούσε ο Βούλγαρος κομιτατζής Μητρος Βλάχος, που δεν τολμούσε να συγκρουσθεί με τον Παύλο. Παρακολουθούσε τις κινήσεις του. Έτσι. όταν το τμήμα του Π. Μελά μπήκε στη Στάτιστα για ανάπαυση, ο Μήτρος Βλάχος ειδοποίησε τις τουρκικές αρχές με ειδικό πράκτορα πως τάχα στη Στάτιστα κρυβόταν ο ίδιος. Οι Τούρκοι κύ­κλωσαν το χωριό αλλά αντί για το Βλάχο βρήκαν τον Παύλο Μελά. Επακολούθησε συμπλοκή. Ο Παύλος λαβώθηκε θανάσιμα. Τα παλληκάρια του. κατά την αρματολίτικη παράδοση, του έκοψαν το κεφάλι και το έθαψαν στην Ωραία Πύλη του ναού της Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου. Οι Τούρκοι παρέ­δωσαν το ακέφαλο σώμα στο μητροπολίτη Καστο­ριάς Γερμανό Καραβαγγέλη. που το έθαψε οτο ναό των Ταξιαρχών Καστοριάς. Το 1950 μεταφέρθηκε εκεί και η κεφαλή του. Στον ίδιο ναό θάφτηκε το 1973 και η σύζυγος του Ναταλία.

Ο Γιάννης Αδάμος δημοσιεύει έκθεση του προ­ξένου Ενυάλη με ημερομηνία 1 Αυγούστου (προφανώς εσφαλμένη, ίσως έπρεπε το έγγραφο να φέρει ημερομηνία του α’ δεκαημέρου του Οκτωβρίου),  ο οποίος περιγράφ ει ως εξής τα γεγονότα:

«…τήν παρελθοΰσαν Τριτην ευρισκόμενος έν Καστοριά επληρωφωρήθην παρά τών αϋτοθι προκριτων ότι έν ταΐς φυλακαΐς διατελοϋσιν επτα άνδρες συλληφθέντες υπό των τουρκικών αρχών υπό τα εξής περιστάσεις. Ούτι απετέλουν ,ερός ενόπλου Ελληνικού σώματος εξ 27 ανδρών κατέλυον δεν εν τίνι χωρίω. Βούλγαροι καταδόται δηλώνοντες εις στρατιωτικόν απόσπασμα ότι εκεί όπου ευρισκετο κρυπτο-μενη η ίαό τοϋ Μπτροΐ’ Βλάχου βουλγάρικη συμμο­ρία κομιτατζήδων, ύπεσχέθηααν να καταδείξωσι αϋτην. οϋτω πρόδωσαν τους άνωτερω έπτα, των λοιπών είκοσι όντων’ διασκορπισιμενων άλλαχοϋ και διασ<ι)θεντων.

“Εκ των επτά ανδοων οΐ τρεϊς είναι Κρήτες. εις δε πληγομένος. Οί Κρήτες άναχρινόμενοι κατέθεσαν οτι ίϊνσι μαζί. άπαντες δέ εϊπον ότι, βλέποντες τους όιιογενεϊς αυτών έν Μακεδονία κατασ<( αζομέ νους ύπο τών Βουλγάρων, ίξήλθον προς  ύπερασπισιν αυτών, ουδέν σκοποϋντες κατά της Τουρκίας. (…)

Ήρωτησα τον ειρημένον ομογενή αν γνωρίζη τι περί του  ηρωικού θάνατον τοϋ αειμνήστου Παύλου Μιλα ή καπετάν Ζέζα καί μου άπεκρίθη ότι οϋδεν πε­ρί τούτου ηκουσεν έν Καστοριά H ού υποτίθεται

ότι τον θάνατον αυτού δέν αντελήφθησαν ουδ’ αυτοί οί έπιτιθέντες κατά τοϋ σώματος του Τούρκοι στρα­τιώτες. “Αλλως δέν δύναται να έξηγηθή το πράγμα, διότι ούτος έπεμενε φρονών ότι ήτο αδύνατον να μη πληροφίΗΐηΗη περί τούτον, έάν αί έν Καστοριά; άρχαι είχον γνώσιν τούτον».

Την είδηση του θανάτου του Π. Μελά είχε μάθει ο Ενυάλης. ίσως και γι’ αυτo είχε μεταβεί στην Καστοριά. Προφανώς. οι Τούρκοι δεν ήξεραν, ποι­ον είχαν σκοτώσει ή – το πιθανότερο – προσποιού­νταν ότι δεν ήξεραν ποιος ήταν ο νεκρός.

Ο θάνατος του Παύλου Μελά. όχι απλώς συγκί­νησε αλλά και κινητοποίησε τον ελληνικό λαό. την πολιτική και την πνευματική ηγεσία. Η άνοδος πο­λεμιστών από τη νότια Ελλάδα παίρνει μορφη σταυ­ροφορίας. Ένα μανιάτικο μοιρολόι λέει περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να πούμε εμείς:

Στου Μεγ’ Αλέξανδρου τη γη

Βούλγαρος είχε κατεβεί

κι άγρια εγίνετου σφαγή

κι εσφόζοντα οι Χριστιανοί.

Δεν επιτρέπον οι τρανοί.

οι Αγγλοι και οι Γερμανοί

εμείς vα σύρουμε σπαθί

και πόλεμος για να γενεί.

Κι εφύγανε κρυφά-κρυφά

ανδρεία Ελληνόπουλα…

Πρώτος. ο Παύλος ο Μελάς έπεσε ‘κει στη Στάτιιττα και με τη δεύτερη σειρά ο Γερμανός* εκατό παιδιά επέσανε ηρωικά απέξω από την Καστοριά…

Oικονομικός Ταχυδρόμος, 29 Δεκεμβρίου 1994

[Αρχείο Σοφίας Φ.]

Related posts: